Τα προηγούμενα άρθρα του Food Today έχουν εξετάσει την πληθώρα των παραγόντων που επηρεάζουν τη διαιτητική επιλογή. Η εκτίμηση των πολλαπλών αυτών επιρροών βοηθά στην ανάπτυξη προγραμμάτων διατροφής και στην εφαρμογή μηνυμάτων αγωγής υγείας. Η κατανόηση του πώς οι άνθρωποι λαμβάνουν τις αποφάσεις για την υγεία τους μπορεί επίσης να βοηθήσει στον προγραμματισμό των στρατηγικών προαγωγής υγείας. Σε αυτό το σημείο παίζει ρόλο η επιρροή της κοινωνικής ψυχολογίας και τα σχετικά θεωρητικά υποδείγματά της. Αυτά τα υποδείγματα βοηθούν στην εξήγηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να προβλέψουν την πιθανότητα να εμφανιστεί μια συμπεριφορά, όπως η διαιτητική αλλαγή.

Συμπεριφοριστικά υποδείγματα υγείας

Διάφορες θεωρίες έχουν προσπαθήσει να εξηγήσουν την επιρροή των διαφορετικών μεταβλητών στη συμπεριφορά του ατόμου σε σχέση με την υγεία και τα στοιχεία που είναι σημαντικά στο να επηρεάσουν τα άτομα να αλλάξουν. Αυτές περιλαμβάνουν: το Μοντέλο Πεποίθησης Υγείας και η Θεωρία Κινητοποίησης λόγω Προστασίας (που προτείνει ότι τα άτομα χρειάζονται κάποιο ερέθισμα για να δραστηριοποιηθούν να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους ή να λάβουν μια απόφαση σχετική με την υγεία), τη Θεωρία Αιτιολογημένης Δράσης και τη Θεωρία Σχεδιασμένης Συμπεριφοράς (βασισμένη στην υπόθεση ότι ο καλύτερος προβλεπτικός παράγοντας για μια συμπεριφορά είναι η πρόθεση για τη συμπεριφορά αυτή) και το μοντέλο Σταδίων Αλλαγής Συμπεριφοράς (ή Διαθεωρητικό μοντέλο). Αυτό το άρθρο θα εστιάσει στο μοντέλο Σταδίων Αλλαγής, δεδομένου ότι είναι πιθανώς το πιο γνωστό μοντέλο στον τομέα της διαιτητικής αλλαγής.

Σταδιακή ταξινόμηση της συμπεριφοράς που σχετίζεται με την υγεία

Το Μοντέλο Σταδίων Αλλαγής, που αναπτύχθηκε από τον Prochaska και τους συνεργάτες του (1), προτείνει ότι αλλαγή της συμπεριφοράς υγείας συμβαίνει μέσω πέντε χωριστών σταδίων. Αυτά είναι πριν τη σκέψη, σκέψη, προετοιμασία, δράση και διατήρηση. Το μοντέλο υποθέτει ότι εάν διάφοροι παράγοντες επηρεάζουν τη μετάβαση στα διαφορετικά στάδια, τότε τα άτομα πρέπει να ανταποκρίνονται καλύτερα στις επεμβάσεις που προσαρμόζονται για να ταιριάξουν με το στάδιο αλλαγής τους.

Το μοντέλο είναι βασισμένο στο γεγονός ότι η αλλαγή είναι ένας τρέχων κύκλος και όχι τετελεσμένος. Τα άτομα μπορούν να υποτροπιάσουν στα αρχικά στάδια αρκετές φορές, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι αρχίζουν ξανά. Κατά συνέπεια, τα άτομα περιγράφονται σε σχέση με την πρόοδό τους να μεταβαίνουν από μια σειρά συμπεριφορικών σταδίων παράλληλα με άλλες σχετιζόμενες διαστάσεις, όπως η αυτοπεποίθηση για αλλαγή. Αυτές οι πληροφορίες μπορούν να ληφθούν υπόψη στην προσαρμογή των μηνυμάτων εκπαίδευσης στις ανάγκες του κάθε ατόμου και στην ετοιμότητά τους για διάφορους τύπους πληροφοριών (εξατομίκευση).

Η δημοτικότητα του μοντέλου Σταδίων Αλλαγής είναι πιθανό να οφείλεται στο γεγονός ότι το μοντέλο προσφέρει πρακτική καθοδήγηση για παρέμβαση και φαίνεται να παρουσιάζει την πολυπλοκότητα της θεωρίας της αλλαγής συμπεριφοράς με μια μορφή που μπορεί να διδαχθεί στους επαγγελματίες. Επιπλέον, το πλεονέκτημα της προσέγγισης των σταδίων αλλαγής  είναι ότι μεγάλα τυχαία δείγματα μπορούν να μελετηθούν με μηνύματα που εξατομικεύονται ανάλογα με το στάδιο ετοιμότητας.

Περιορισμοί που συνδέονται με το Μοντέλο Σταδίων Αλλαγής

Παρά τη δημοτικότητά του, το μοντέλο αυτό έχει και μερικά μειονεκτήματα. Για παράδειγμα, δεν υπάρχει συμφωνία σχετικά με την πιο κατάλληλη μέθοδο για τον προσδιορισμό και τη μέτρηση του διαιτητικού σταδίου (2). Μια άλλη κριτική είναι ότι η χρήση των σταθερών χρονικών πλαισίων που διακρίνουν τα στάδια μεταξύ τους δεν εκτιμά οποιαδήποτε βαθμιαία αλλαγή στη συμπεριφορά. Ένα μοντέλο σταδίων μπορεί να είναι πιο κατάλληλο για τις απλούστερες και πιο ξεκάθαρες συμπεριφορές, όπως η κατανάλωση 5 μερίδων φρούτων και λαχανικών καθημερινά και η κατανάλωση γάλακτος χαμηλής περιεκτικότητας σε λίπος (στόχοι βασισμένοι στα τρόφιμα), απ' ό,τι για τις σύνθετες διαιτητικές αλλαγές, όπως η κατανάλωση τροφίμων χαμηλής περιεκτικότητας σε λίπος (στόχος βασισμένος στα θρεπτικά συστατικά) (3). Συνεπώς, άλλα συμπεριφοριστικά μοντέλα μπορεί να αποδειχθούν πιο κατάλληλα για σύνθετους στόχους, όπως η μείωση διαιτητικού λίπους.

Ωστόσο, το μοντέλο έχει χρησιμοποιηθεί για την κατανόηση των διαιτητικών αλλαγών και μπορεί να διακρίνει τις ομάδες με σαφώς διαφορετικές στάσεις απέναντι στη διατροφή και την υγεία. Η καλύτερη δοκιμή αυτού του μοντέλου είναι εάν οι διαιτητικές επεμβάσεις που σχεδιάζονται ανάλογα με το στάδιο αλλαγής είναι πιο αποτελεσματικές από τις τυποποιημένες προσεγγίσεις.

Προς το παρόν, καμία θεωρία ή μοντέλο δεν εξηγεί και δεν προβλέπει ικανοποιητικά το πλήρες εύρος των συμπεριφορών της τροφικής επιλογής∙ συνεπώς, είναι ουσιώδες να συνεχιστεί η έρευνα σε αυτόν τον τομέα (4). Τα διάφορα μοντέλα, γενικά, πρέπει να αντιμετωπίζονται ως μέσα για την κατανόηση των παραγόντων που επηρεάζουν τις ατομικές αποφάσεις και τη συμπεριφορά, τα οποία μπορούν να βοηθήσουν στον σχεδιασμό των κατάλληλων παρεμβάσεων προαγωγής υγείας.

Περισσότερες πληροφορίες

Παρακαλούμε συμβουλευτείτε το EUFIC Review Αριθ. 17 στο www.eufic.org

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Prochaska JO, DiClemente CC & Norcross JC (1992) In search of how people change: Applications to addictive behaviours. American Psychology 47: 1102-1114.
2. Kristal AR, Glanz K, Curry SJ, Patterson RE (1999) How can stages of change be best used in dietary interventions? Journal of American Dietetic Association 99: 679-684.
3. Horwath CC (1999) Applying the transtheoretical model to eating behaviour change: challenges and opportunities. Nutrition Research Reviews 12: 281-317.
4. Nestle M, Wing R, Birch L, DiSogra L, Drewnowski A, Arbor A, Middleton S, Sigman-Grant M, Sobal J, Winston M, Economos C (1998) Behavioural and social influences on food choice. Nutrition Reviews 56(5): S50-S64.

FOOD TODAY 02/2005