Είναι γνωστό εδώ και λίγο καιρό ότι η δίαιτα και συγκεκριμένα θρεπτικά συστατικά μπορούν να έχουν επιπτώσεις στη λειτουργία των γονιδίων μας. Όλοι γνωρίζουμε ότι ακόμα και όταν οι άνθρωποι ακολουθούν την ίδια δίαιτα, κάποιοι θα γίνουν υπέρβαροι, κάποιοι θα αναπτύξουν καρδιακές παθήσεις και κάποιοι αλλεργίες, ενώ άλλοι δεν θα πάθουν τίποτα. Δεν θα ήταν θαυμάσιο να ξέρουμε το γιατί; Τα προσδοκώμενα οφέλη από την έρευνα αναφορικά με την λειτουργία των γονιδίων περιλαμβάνουν πρόοδο στη δημιουργία θρεπτικών τροφίμων και ειδικών λειτουργικών συστατικών, βέλτιστες δίαιτες για τους ανθρώπους και βελτιωμένες μεθόδους για την πρόληψη πολλών ασθενειών που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής.

Λειτουργικά τρόφιμα για τις ανάγκες του καθενός

Η έρευνα του ανθρώπινου γονιδιώματος θα βοηθήσει να προσδιοριστεί ακριβώς πώς η δίαιτα επιδρά στα γονίδιά μας και γιατί οι άνθρωποι αντιδρούν ποικιλοτρόπως στα διαφορετικά θρεπτικά συστατικά και δίαιτες. Στη συνέχεια, αυτό θα βοηθήσει στην ανάπτυξη τροφίμων με συγκεκριμένα διατροφικά αποτελέσματα, σχεδιασμένα να ικανοποιήσουν τις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε ατόμου. Τέτοια τρόφιμα, τα οποία περιέχουν βιολογικά ενεργά συστατικά που προσφέρουν τη δυνατότητα βελτιωμένης υγείας ή μειωμένου κινδύνου ασθενειών, θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην εξουδετέρωση των αποτελεσμάτων ορισμένων γονιδίων και να καθυστερήσουν την ανάπτυξη μερικών χρόνιων ασθενειών ή προβλημάτων υγείας.

Ένας από τους πιο ελπιδοφόρους τομείς είναι η έρευνα για τη γήρανση και τις ασθένειες. Οι επιστήμονες έχουν ανακαλύψει ότι ο περιορισμός των θερμίδων μπορεί να αυξήσει τη διάρκεια ζωής κατά τουλάχιστον 30-40% σε μερικά ζώα, αλλά οι ακριβείς μηχανισμοί με τους οποίους γίνεται αυτό και η σχετικότητα των αποτελεσμάτων με την ανθρώπινη γήρανση παραμένουν κατά ένα μεγάλο μέρος άγνωστα προς το παρόν. Η ανακάλυψη των τρόπων με τους οποίους ο περιορισμός θερμίδων επιδρά στη λειτουργία των ανθρώπινων γονιδίων θα μπορούσε να ανοίξει το δρόμο για διαιτητικές μεθόδους, οι οποίες θα βοηθήσουν να αυξηθεί η διάρκεια ζωής και να βελτιωθεί η ποιότητα των γηρατειών.

Η έρευνα στα γονίδια (στο ανθρώπινο γονιδίωμα) μπορεί να βοηθήσει στον προσδιορισμό του καλύτερου τρόπου για τη δημιουργία ειδικών τροφίμων, τα οποία θα καταστήσουν τις δίαιτες που προάγουν την υγεία πιο ελκυστικές, βελτιώνοντας τη γεύση τους ή προσθέτοντας οφέλη υγείας σε ορισμένα τρόφιμα που αποτελούν τη βάση της δίαιτας. Ένα παράδειγμα είναι ο ρόλος ορισμένων μικροοργανισμών στην εντερική και τη γενικότερη υγεία. Η γενετική έρευνα θα μάς βοηθήσει να καταλάβουμε γιατί ορισμένα βακτήρια (παραδείγματος χάριν μερικά βακτήρια του γαλακτικού οξέος), φαίνεται να έχουν ευεργετικές ιδιότητες, όπως βελτιωμένη ανοσολογική λειτουργία και γαστρεντερική (του εντέρου) υγεία. Η καλύτερη κατανόηση των διαφόρων τύπων ευεργετικών βακτηρίων και των τρόπων με τους οποίους ενεργούν στην πεπτική οδό μπορεί να βοηθήσει την κατανόηση των επιβλαβών βακτηρίων στο έντερο και μερικών τροφογενών ασθενειών, όπως η σαλμονέλωση. Τα αναμενόμενα οφέλη είναι ασφαλέστερα και πιο θρεπτικά τρόφιμα, με βελτιωμένη γεύση.

Η διαλογή φυτών και μικροοργανισμών θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει στην ανακάλυψη νέων συστατικών με πιθανά οφέλη για την υγεία και να βοηθήσει στον προσδιορισμό των λειτουργικών συστατικών που δρουν όταν απομονώνονται από τα διάφορα τρόφιμα και αυτών που πρέπει να καταναλώνονται μέσα σε ολόκληρα τρόφιμα. Κατά συνέπεια, στο μέλλον μπορεί να εμφανιστούν στα ράφια των σούπερ μάρκετ νέα συστατικά και τρόφιμα που ωφελούν την υγεία.

Εξατομικευμένες δίαιτες

Αν και η πολιτική δημόσιας υγείας υπαγορεύει αυτήν την περίοδο ένα γενικευμένο σύνολο διαιτητικών οδηγιών για όλο τον πληθυσμό, το ίδιο σύνολο οδηγιών δεν ταιριάζει απαραιτήτως στον καθένα. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα για το πώς τα άτομα ανταποκρίνονται διαφορετικά στη δίαιτα. Παραδείγματος χάριν, οι ανάγκες για βιταμίνες και ανόργανα στοιχεία ποικίλλουν μεταξύ των ατόμων και ανάλογα με την ηλικία. Οι επιδράσεις των προστατευτικών φυτοχημικών (ενεργές ουσίες στα φυτά που ωφελούν την υγεία), όπως οι ισοφλαβόνες, τα φλαβονοειδή και η ρεσβερατρόλη, διαφέρουν από άτομο σε άτομο. Το νάτριο αυξάνει την πίεση του αίματος σε μερικούς ανθρώπους αλλά όχι σε άλλους, και η δυνατότητα των φυτικών ινών να μειώνουν τη χοληστερόλη υπόκεινται επίσης σε γονιδιακές επιρροές.

Θα έρθει ο καιρός που θα μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε γονιδιακές δοκιμές για να ελέγξουμε τους ανθρώπους για γονίδια σχετικά με συγκεκριμένες ασθένειες και καταστάσεις και να καθορίσουμε την ιδανική δίαιτα για την προώθηση της υγείας του καθενός. Μπορεί ακόμη και να γίνει κοινοτοπία για τους επαγγελματίες στην υγειονομική περίθαλψη να παρέχουν κατάλληλες διαιτητικές συμβουλές βασισμένες στις ανάγκες ενός ατόμου, όπως αυτές καθορίζονται από τις πληροφορίες στα γονίδιά τους/στο γονιδίωμά τους.

Βελτιωμένη διάγνωση ασθενειών

Είναι γνωστό εδώ και χρόνια ότι πολλές ασθένειες έχουν γενετικό υπόβαθρο. Οι επιστήμονες έχουν ήδη προσδιορίσει περισσότερα από 30 γονίδια που συνδέονται με ασθένειες, όπως ο καρκίνος του μαστού, ασθένειες των μυών, η κώφωση και η τύφλωση.

Οι πληροφορίες από το ανθρώπινο γονιδίωμα καθιστούν δυνατό τον προσδιορισμό του ακριβούς γονιδίου (ή γονιδίων) που επηρεάζουν την ευαισθησία ενός προσώπου σε μια ασθένεια και διαφόρων βιολογικών δεικτών (δείκτες του κινδύνου διαφόρων ασθενειών). Παραδείγματος χάριν, το 5-10% των καρκίνων του μαστού, έχουν γενετικό υπόβαθρο, εννοώντας ότι οι γυναίκες που έχουν κληρονομήσει ένα ελαττωματικό γονίδιο για την ασθένεια έχουν υψηλότερη από τη μέση πιθανότητα για καρκίνο του μαστού καθώς επίσης και για αυτόν των ωοθηκών. Η γενετική έρευνα θα προσδιορίσει τρόπους να ανιχνεύεται το ελαττωματικό γονίδιο προτού αναπτυχθεί η ασθένεια, έτσι ώστε να μπορούν να ληφθούν μέτρα για την αποτροπή της.

Τεχνικές όπως αυτή μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να ελεγχθούν μεγάλοι αριθμοί ανθρώπων για την παρουσία γονιδίων ή βιολογικών δεικτών που έχουν συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο για ορισμένες ασθένειες ή καταστάσεις. Μόλις προσδιοριστούν τα άτομα υψηλού κινδύνου, μπορούν να ληφθούν τα μέτρα για να βοηθήσουν να αποτραπεί η ασθένεια ή να ανιχνευτεί νωρίς, όταν οι μέθοδοι αντιμετώπισης είναι αποτελεσματικότερες. Στην περίπτωση των καταστάσεων που σχετίζονται με τη διατροφή, αυτές οι παρεμβάσεις μπορούν να συμπεριλάβουν διαιτητικές αλλαγές ή/και συγκεκριμένα συστατικά των τροφίμων ως τμήμα μιας γενικότερης στρατηγικής διαχείρισης της νόσου.

Ενώ η γονιδιακή έρευνα μπορεί να εμφανιστεί εκφοβιστική, ή ακόμα και τρομακτική, σε μερικούς ανθρώπους, η καλύτερη κατανόηση των τεχνικών που χρησιμοποιούνται και των πιθανών οφελών που απορρέουν από αυτήν την έρευνα, ενδεχομένως να δείξει ότι πρόκειται για τομέα που αναπτύσσεται γρήγορα και να οδηγήσει σε σημαντικές ανακαλύψεις στη διατροφή και την επιστήμη των τροφίμων.

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Roberts MA, Mutch DM and German JB. Genomics: food and nutrition. Current Opinion in Biotechnology 2001,12:516-522
• Schiffrin EJ and Blum S. Food Processing: probiotic microorganisms for beneficial foods. Current Opinion in Biotechnology 2001, 12: 499-502
• Verrips CT, Warmoeskerken MMCG and Post JA. General introduction to the importance of genomics in food biotechnology and nutrition. Current Opinion in Biotechnology 2001, 12: 483-487

FOOD TODAY 11/2002