Σε ένα πρόσφατο συνέδριο με τίτλο «Φαγητό σε Δράση» (Food in Action), που διοργανώθηκε σε συνεργασία με το EUFIC, ο ψυχολόγος Dr. Andrew Hill (Πανεπιστήμιο Leeds, Ηνωμένο Βασίλειο) παρουσίασε έναν μεγάλο αριθμό αντίθετων με τα αναμενόμενα ευρημάτων σχετικά με τις αιτίες ανάπτυξης παχυσαρκίας στους εφήβους. Τα ευρήματά του φωτίζουν μια άλλη πλευρά του προβλήματος και προβάλλουν καινούργιες προσεγγίσεις στη αντιμετώπισή του.

Απροσδόκητα αποτελέσματα

Σήμερα υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός ερευνών, που παρακολουθεί μεγάλες ομάδες παιδιών από την παιδική ηλικία και για όλη τη διάρκεια της εφηβείας τους. Αυτό δίνει τη δυνατότητα να αξιολογηθούν ποιες ακριβώς συμπεριφορές συμβάλλουν στην εμφάνιση παχυσαρκίας στη μετέπειτα ζωή. Δύο τέτοιες έρευνες που διενεργήθηκαν, η “1970 British Birth Cohort” και η “USA based EAT” (Eating Among Teens / Τρώγοντας Ανάμεσα σε Εφήβους) καθώς και άλλες παραπλήσιες έρευνες, ανέδειξαν έναν σημαντικό παράγοντα κινδύνου εμφάνισης παχυσαρκίας, ο οποίος, όχι μόνο προκαλεί έκπληξη, αλλά, επιπρόσθετα, οδηγεί σε αντίθετα αποτελέσματα από αυτά που πιθανώς αναμένονταν: την ενασχόληση με δίαιτες αδυνατίσματος.

Άτομα που ακολουθούν συχνά δίαιτες αδυνατίσματος είναι πιο πιθανό να εκδηλώσουν παχυσαρκία

Οι Viner και Cole διαπίστωσαν ότι οι έφηβοι που ακολουθούσαν δίαιτα για να χάσουν κιλά στην ηλικία των 16 ετών, ήταν πιο πιθανό να γίνουν παχύσαρκοι στην ηλικία των 30, απ’ ό,τι άτομα ίδιας ηλικίας, τα οποία δεν είχαν ακολουθήσει κάποια δίαιτα αδυνατίσματος. Η Neumark-Sztainer και οι συνάδελφοί της βρήκαν ότι οι έφηβοι που ακολουθούσαν κάποια δίαιτα κατά το ξεκίνημα της έρευνας ήταν 3 φορές πιο πιθανό να γίνουν παχύσαρκοι σε σχέση με συνομήλικούς τους που δεν έκαναν δίαιτα. Τα αποτελέσματα ήταν ίδια και για τα αγόρια και για τα κορίτσια.

Ο τύπος της δίαιτας δεν παίζει ρόλο

Η έρευνα της Neumark-Sztainer εξέτασε, επίσης, αν ο τύπος της δίαιτας που ακλουθούσαν οι έφηβοι έπαιζε κάποιο ρόλο. Ο Dr. Hill τόνισε ότι οι «υγιεινές» πρακτικές για τη μείωση του βάρους, όπως οι χαμηλές σε λίπος ισορροπημένες δίαιτες, πλούσιες σε φρούτα και λαχανικά (δηλαδή ο τύπος της δίαιτας που θα πρότεινε κάποιος ειδικός) ήταν το ίδιο ανεπιτυχείς με τις «μη υγιεινές» πρακτικές, όπως για παράδειγμα η αποχή από το φαγητό, η παράλειψη γευμάτων, οι στερητικές ή ανορθόδοξες δίαιτες, ή ακόμα και η πρόκληση εμέτου.

Η συχνή ενασχόληση με δίαιτες αδυνατίσματος μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση βάρους;

Υπάρχουν πολλές ερμηνείες σχετικά με το πώς οι επαναλαμβανόμενες δίαιτες αδυνατίσματος μπορεί να οδηγήσουν σε παχυσαρκία, όπως για παράδειγμα η απορύθμιση της όρεξης, σύμφωνα με την οποία το αίσθημα της πείνας αποσυνδέεται από την κατανάλωση φαγητού, και ο διαιτητικός περιορισμός, όπου κάποιος δεν καταναλώνει τροφή ανταποκρινόμενος στα αισθήματα όρεξης/κορεσμού, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε αδηφαγική συμπεριφορά. Και οι δύο παραπάνω καταστάσεις καθιστούν το άτομο που ακολουθεί τη δίαιτα ευάλωτο στην υπερφαγία και, κατά συνέπεια, στην αύξηση βάρους. Παρ΄όλα αυτά, για ό,τι και αν συμβαίνει τελικά, όταν ένα παιδί αρχίζει να ασχολείται με τις δίαιτες αδυνατίσματος, ο Dr. Hill, επισημαίνει:

«Οι έντονη ενασχόληση με δίαιτες αδυνατίσματος στην εφηβεία προκαλεί δυσκολίες στη ρύθμιση της διαιτητικής πρόσληψης. Οι έφηβοι αυτοί έχουν αναγνωρίσει ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα βάρους, που είναι αποτέλεσμα των επαναλαμβανόμενων προσπαθειών απώλειας βάρους, και αποτυγχάνουν σε οποιαδήποτε προσπάθεια. Επομένως, η συνεχής ενασχόληση με δίαιτες αδυνατίσματος δεν είναι η αιτία, αλλά η αντίδραση στο να είναι κάποιος υπέρβαρος».

Η επιρροή της οικογένειας

Συνεπώς, γιατί αυτά τα παιδιά δυσκολεύονται τόσο πολύ να μειώσουν το βάρος τους; Ο Dr. Hill εξηγεί ότι η βιβλιογραφία συνεχώς αναδεικνύει ότι ο πιο σημαντικός παράγοντας για το προβληματικό βάρος στα παιδιά και τους νεαρούς ενήλικες είναι οι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι γονείς. Για παράδειγμα, η Έρευνα Υγείας (Health Survey) για την Αγγλία (2006) έδειξε ότι ο κίνδυνος παχυσαρκίας στα παιδιά ηλικίας 2-15 ετών αυξάνει απότομα από σχεδόν 0% στο 15%, αν ένας γονιός είναι υπέρβαρος ή παχύσαρκος, και φτάνει το 28%, αν και οι δύο γονείς είναι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι. Το πιο πιθανό είναι ότι γενετικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες συνδυάζονται και προκαλούν αυτήν την τόσο μεγάλη αύξηση του κινδύνου παχυσαρκίας.

Άλλοι παράγοντες κινδύνου

Μια πρόσφατη έρευνα των Stice και των συνεργατών του κατέγραψε τα διαφορετικά ψυχολογικά προφίλ και τις συμπεριφορές σε μια ομάδα 500 κοριτσιών στην εφηβεία και τις παρακολούθησε επί 4 χρόνια. Η εν λόγω έρευνα έδειξε ότι η περιοριστική συμπεριφορά σε σχέση με το φαγητό, οι ακραίες πρακτικές ελέγχου του βάρους, όπως ο έμετος και η χρήση κατασταλτικών της όρεξης, τα συμπτώματα κατάθλιψης και η παχυσαρκία των γονέων (αλλά όχι η κατανάλωση φαγητού αυξημένου λίπους ή η συχνότητα σωματικής δραστηριότητας) αποτελούσαν προβλεπτικούς παράγοντες για την εμφάνιση της παχυσαρκίας. Εκτός από την παχυσαρκία των γονέων και τη συχνή ενασχόληση με δίαιτες αδυνατίσματος, η έρευνα ανέδειξε, επίσης, τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην κατάθλιψη και την παχυσαρκία.

«Σήμερα, υπάρχει ένας μεγάλος όγκος δεδομένων, που συνδέουν την κατάθλιψη με την ανάπτυξη παχυσαρκίας», πρόσθεσε ο Dr. Hill. «Κάποιες έρευνες δοκίμασαν να αποκαλύψουν τις υποβόσκουσες αιτίες. Το αίσθημα της μη ικανοποιητικής εικόνας σώματος προκαλεί τον ίδιο βαθμό κοινωνικού αποκλεισμού με αυτόν που προκαλείται από το υπερβάλλον σωματικό βάρος, και οφείλεται κατά κύριο λόγο στα πειράγματα και την κοροϊδία που δέχεται κάποιος που βιώνει τις παραπάνω καταστάσεις».

Η λύση

Τα δεδομένα που υπάρχουν ώς τώρα δείχνουν ξεκάθαρα ότι η εμφάνιση της παχυσαρκίας στους νέους ανθρώπους δεν σχετίζεται μόνο με σωματική άσκηση και πρόσληψη ενέργειας. Είναι, αναμφίβολα, ένα περίπλοκο πρόβλημα, στο οποίο εμπλέκονται και πολλά (μη επαρκώς κατανοητά) ψυχολογικά προβλήματα. Ποια είναι, λοιπόν, η λύση; Ο Dr Hill προτείνει:

«Η δημιουργία ενός περιβάλλοντος δημόσιας υγείας που θα ενθαρρύνει τον έλεγχο του βάρους δεν αποτελεί επαρκή λύση για τους νέους ανθρώπους. Χρειαζόμαστε στοχευόμενες παρεμβάσεις, όπου ο στόχος θα πρέπει να είναι οι οικογένειες στις οποίες και οι δύο γονείς είναι παχύσαρκοι ή υπέρβαροι. Χρειάζονται άνθρωποι που να μπορούν να παρέχουν εξατομικευμένη βοήθεια και να βοηθήσουν τις οικογένειες αυτές να ξεπεράσουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν στον μακροπρόθεσμο έλεγχο του σωματικού τους βάρους».

Βιβλιογραφικές πηγές

1. Viner RM and Cole TJ (2006). Who changes body mass between adolescence and adulthood? Factors predicting change in BMI between 16 years and 30 years in the 1970 British Birth Cohort. International Journal of Obesity 30:1368-1374
2. Neumark-Sztainer DR , Wall MM, Haines JI et al (2007). Shared risk and protective factors for overweight and disordered eating in adolescents. American Journal of Preventive Medicine 33:359-369
3. Health Survey for England 2006: CVD and risk factors adults, obesity and risk factors children (2008). Available at http://www.ic.nhs.uk/statistics-and-data-collections/healthand-lifestyles-related-surveys/health-survey-for-england/health-survey-for-england-2006:-cvd-and-risk-factors-adults-obesity-and-risk-factors-children
4. Stice E, Presnell K, Shaw H and Rohde P (2005). Psychological and behavioural risk factors for obesity onset in adolescent girls: a prospective study. Journal of Consultant Clinical Psychology 73:195-202

Conference proceedings available at: http://www.focusbiz.co.uk:80/conferences/foodinaction/day2.htm

FOOD TODAY 05/2008