Πώς αισθάνονται πραγματικά οι άνθρωποι στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) για τη βιοτεχνολογία; Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι υπάρχουν στοιχεία διαδεδομένης έλλειψης εμπιστοσύνης στο κατά πόσο οι δημόσιες αρχές μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά την ανησυχία των ανθρώπων αναφορικά με τη βιοτεχνολογία ∙ ούτε υπάρχει καμία αμφιβολία για το ότι η εμπιστοσύνη του κοινού στις αναδυόμενες εφαρμογές της βιοτεχνολογία δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη. Αυτό που είναι ενδιαφέρον είναι ποιες είναι αυτές οι συγκεκριμένες ανησυχίες και ποιους ακριβώς εμπιστεύονται οι άνθρωποι για να καθησυχαστούν.

Μια πρόσφατη έρευνα “Ευρωβαρόμετρο”, που πραγματοποιήθηκε σε ολόκληρη την ΕΕ από μια ομάδα που εργάζεται ως μέρος της Συντονισμένης Δράσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, διαπίστωσε ότι μεγάλα τμήματα του κοινού «έχουν βαθιές αμφιβολίες για πολλά θέματα σχετικά με τη σύγχρονη βιοτεχνολογία». Υπάρχει γενική υποστήριξη των «παραδοσιακών» ιατρικών εφαρμογών, αλλά είναι λιγότεροι όσοι εγκρίνουν τη χρήση των διαγονιδιακών ζώων στην έρευνα ή σε χρήσεις όπως η μεταμόσχευση οργάνων στους ανθρώπους (ξενο-μεταμόσχευση).

Ενώ η γνώση ανέκαθεν θεωρούταν μεγάλης σημασίας για την υποστήριξη της επιστήμης και της τεχνολογίας – όσο πιο ενημερωμένο είναι το κοινό τόσο πιο πιθανό είναι να γίνουν αποδεκτές οι νέες τεχνολογίες -, η έρευνα έδειξε ότι στην περίπτωση της βιοτεχνολογίας ισχύει το αντίθετο. Αν και η γνώση της βασικής βιοτεχνολογίας έχει αυξηθεί, η αισιοδοξία για τη συμβολή της σε έναν καλύτερο τρόπο ζωής είναι μικρή. Από την άποψη της αντίληψης του κινδύνου, οι άνθρωποι θεωρούν όλες τις εφαρμογές της βιοτεχνολογίας ως ενδεχομένως χρήσιμες, αλλά εκείνες που περιλαμβάνουν καλλιεργούμενα φυτά, παραγωγή τροφίμων και χρήσεις των διαγονιδιακών ζώων, εγείρουν ερωτήματα. Τα αποτελέσματα σε έξι εφαρμογές - γενετικές δοκιμές, φάρμακα, καλλιεργούμενα φυτά, παραγωγή τροφίμων, πειραματόζωα, ξενο-μεταμοσχεύσεις - δείχνουν ότι η αντίληψη για τη χρησιμότητα, την επικινδυνότητα και την ηθική αποδοχή θα μπορούσε να συνδυαστεί για τη διαμόρφωση της γενικής υποστήριξης. Αρχικά, η χρησιμότητα είναι μια προϋπόθεση της υποστήριξης. Κατά δεύτερον, οι άνθρωποι φαίνονται προετοιμασμένοι να αποδεχτούν κάποιο κίνδυνο, εφόσον υπάρχει κάποια χρησιμότητα και καμία ηθική ανησυχία. Τέλος, και πολύ σημαντικό, οι ηθικές αμφιβολίες λειτουργούν ως βέτο, ανεξάρτητα από το πώς αισθάνονται οι άνθρωποι για τη χρήση και τον κίνδυνο.

Αυτό το εύρημα - ότι ο κίνδυνος έχει λιγότερη επιρροή από την ηθική αποδοχή στη διαμόρφωση των αντιλήψεων του κοινού- ισχύει σε κάθε χώρα της ΕΕ και στις έξι εφαρμογές και έχει βαθιές επιπτώσεις στη χάραξη πολιτικής. Οι πολιτικές συζητήσεις έχουν στραφεί γενικά στους πιθανούς κινδύνους για το περιβάλλον ή/και τη δημόσια υγεία. Εάν, εντούτοις, οι άνθρωποι αντιδρούν περισσότερο στις ηθικές ανησυχίες, η ανησυχία του κοινού είναι απίθανο να ανακουφιστεί από τεχνικά βασισμένες επιβεβαιώσεις ή/και κανονισμούς που έχουν διαμορφωθεί με σκοπό να αποφευχθούν οι ζημιές.

Η βιοτεχνολογία είναι εκτενώς ρυθμισμένη στην Ευρώπη, ακριβώς λόγω των ζητημάτων κινδύνου και ασφάλειας. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι, όταν οι άνθρωποι ρωτήθηκαν ποιοι οργανισμοί είναι στην καλύτερη θέση για να επιβάλλουν ρυθμίσεις, κατά μέσον όρο αναφέρθηκαν διεθνείς οργανισμοί, όπως τα Ηνωμένα Έθνη και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, έναντι είτε των εθνικών είτε των πανευρωπαϊκών οργανισμών. Σε υψηλή εκτίμηση είναι, επίσης, και η αυτοδιαχείριση από επιστημονικά σώματα. Αυτά τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν την τάση για αυξανόμενη έλλειψη εμπιστοσύνης στα εθνικά πολιτικά όργανα. Επίσης, τα αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι η βιοτεχνολογία έχει διεθνικές συνέπειες και ότι οι εθνικοί οργανισμοί δεν μπορούν να ασκήσουν επιρροή. Έχει ειπωθεί ότι η εμπιστοσύνη είναι ένα λειτουργικό υποκατάστατο της γνώσης. Συνεπώς, σε καταστάσεις αβεβαιότητας, η έλλειψη εμπιστοσύνης θα μπορούσε να καταστεί σημαντικός καθοριστικός παράγοντας του τρόπου που αντιμετωπίζονται τα ζητήματα.

Οι απόψεις σε ολόκληρη την Ευρώπη διαφέρουν σε εθνική βάση, ενώ φαίνεται ότι οι χώρες στις οποίες η βιοτεχνολογία είναι καλύτερα καθιερωμένη είναι λιγότερο υποστηρικτικές, ενώ άλλες, στις οποίες η βιοτεχνολογία είναι ακόμη σε πρώιμο στάδιο, είναι πιο υποστηρικτικές.

Στοιχεία επικοινωνίας: G Gaskell, Department of Social Psychology, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, UK. E-mail: gaskell@lse.ac.uk

FOOD TODAY 08/1998