Το ποσοστό των ηλικιωμένων στην Ευρώπη ανέρχεται σήμερα στο 20% περίπου του πληθυσμού και προβλέπεται να αυξηθεί στο 25% το 2020. Οι πιο έντονες δημογραφικές αλλαγές παρατηρούνται στην κατηγορία των πιο ηλικιωμένων ατόμων (80 ετών και άνω). Ορισμένοι παράγοντες, συμπεριλαμβανομένης της διατροφής, συνέβαλαν στην αύξηση του προσδόκιμου ζωής. Το παγκόσμιο αυτό φαινόμενο ανανέωσε το ενδιαφέρον των ερευνητών, των υπευθύνων για τη χάραξη πολιτικής και της βιομηχανίας σχετικά με τη διαδικασία της γήρανσης.

Σε σύνοδο εργασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής τον Νοέμβριο του 2004, οι επιστήμονες αντάλλαξαν εκθέσεις προόδου σχετικά με την έρευνα που αφορά στη διατροφή και τη γήρανση, με σκοπό να αντλήσουν διδάγματα για την υγειονομική περίθαλψη και να προσδιορίσουν προτεραιότητες για το μέλλον. Η διατροφή και η γήρανση αποτελούσαν προτεραιότητα του πέμπτου προγράμματος-πλαισίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο χρηματοδότησε δέκα ερευνητικές μελέτες στον συγκεκριμένο τομέα. Ορισμένα από τα θέματα που εξετάσθηκαν σε αυτές ήταν τα εξής: διατροφή και πρόληψη της νόσου του Αλζχάιμερ (LIPIDIET), λειτουργικά τρόφιμα για τον ηλικιωμένο πληθυσμό (CROWNALIFE), βιταμίνη D και υγεία των οστών (OPTIFORD). Το παρόν άρθρο επικεντρώνεται στη βιταμίνη D, την υγεία των οστών και τον στόχο του σχεδίου OPTIFORD.

Διατροφικές προκλήσεις

Και μόνον το γεγονός ότι οι άνθρωποι ζουν περισσότερο τροφοδοτεί τον επιπολασμό της οστεοπόρωσης. Η οστεοπόρωση είναι μια ασθένεια που χαρακτηρίζεται από μειωμένη οστική μάζα και υποβάθμιση του οστικού ιστού, με αποτέλεσμα την αύξηση της ευθραυστότητας των οστών και τον κίνδυνο καταγμάτων, ιδίως στον γοφό, τη σπονδυλική στήλη και τον καρπό.

Στον γηράσκοντα πληθυσμό, αρκετοί παράγοντες συμβάλλουν στον κίνδυνο ανάπτυξης οστεοπόρωσης, συμπεριλαμβανομένων της δίαιτας χαμηλής ποιότητας, της αδυναμίας πλήρους προσαρμογής στη χαμηλή πρόσληψη ασβεστίου, της περιορισμένης σωματικής δραστηριότητας και έκθεσης στο ηλιακό φως, και των χαμηλών επιπέδων ή της έλλειψης ορμονών του φύλου (γυναικείων και ανδρικών). Η οστεοπόρωση είναι λιγότερο συνηθισμένη στους άνδρες απ’ ό,τι στις γυναίκες. Συνέπεια αυτού είναι το γεγονός ότι οι άνδρες συχνά δεν γνωρίζουν τα προληπτικά μέτρα που πρέπει να λαμβάνουν για να προστατευθούν κατά της συγκεκριμένης ασθένειας, ενώ και αυτοί μπορεί να διατρέχουν υψηλό κίνδυνο να προσβληθούν από την ασθένεια.

Μολονότι η ανεπάρκεια ασβεστίου στη δίαιτα είναι ένας γνωστός διατροφικός παράγοντας ανάπτυξης της οστεοπόρωσης, η χρόνια έλλειψη βιταμίνης D διαδραματίζει επίσης κάποιο ρόλο. Όταν η παροχή βιταμίνης D είναι ανεπαρκής, η ικανότητα του οργανισμού να χρησιμοποιήσει το ασβέστιο διακυβεύεται, συμβάλλοντας με αυτόν τον τρόπο στην ανάπτυξη οστεοπόρωσης.

Βιταμίνη D και υγεία των οστών

Η βιταμίνη D είναι μια λιποδιαλυτή βιταμίνη απαραίτητη για τη διατήρηση της καλής υγείας των οστών. Διευκολύνει την αποδοτική χρησιμοποίηση του ασβεστίου από τον οργανισμό. Το ασβέστιο, με τη σειρά του, είναι απαραίτητο για την καλή λειτουργία του νευρικού συστήματος, την ανάπτυξη των οστών και τη διατήρηση της οστικής πυκνότητας.

Η βιταμίνη D αποκτάται τόσο μέσω του ηλιακού φωτός όσο και από τις τροφές. Η κύρια πηγή βιταμίνης D είναι η έκθεση στο ηλιακό φως (φωτόνια υπεριωδών ακτίνων Β, UVB). Ωστόσο, υπάρχουν παράγοντες που περιορίζουν τη χρήση της ακτινοβολίας UVB για τη σύνθεση βιταμίνης D στο δέρμα, όπως οι εποχές, η τοποθεσία, η ώρα της ημέρας, η αιθαλομίχλη και η ηλικία. Για παράδειγμα, οι κάτοικοι του βορείου ή του νοτίου ημισφαιρίου (γεωγραφικό πλάτος 40 μοιρών, στον βορρά ή τον νότο) δεν εκτίθενται σε αρκετή ακτινοβολία UVB κατά τους χειμερινούς μήνες, ώστε να καθίσταται δυνατός ο σχηματισμός βιταμίνης D. Επίσης, όσο μεγαλώνουμε, η ικανότητα του οργανισμού να συνθέτει βιταμίνη D μέσω της έκθεσης στον ήλιο μειώνεται σημαντικά.

Η βιταμίνη D περιέχεται σε λίγα τρόφιμα – οι καλύτερες πηγές είναι τα λιπαρά ψάρια, όπως ο σολομός, το σκουμπρί, η σαρδέλα. Περιέχεται, επίσης, σε περιορισμένο αριθμό εμπλουτισμένων τροφίμων. Στη Ευρώπη, μερικές χώρες εμπλουτίζουν τη μαργαρίνη και ορισμένα προϊόντα δημητριακών.

Η μελέτη  OPTIFORD

Στόχος της ερευνητικής ομάδας OPTIFORD, που απαρτίζεται από ερευνητές από πέντε ευρωπαϊκές χώρες, είναι η βελτίωση των επιπέδων βιταμίνης D σε μεγάλες ομάδες του πληθυσμού, όπως οι ηλικιωμένοι, στην Ευρώπη. Σκοπός είναι η μείωση της οστεοπόρωσης μέσω καλύτερης παροχής διαιτητικής βιταμίνης D.

Το σχέδιο διερευνά κατά πόσον ο εμπλουτισμός του ψωμιού με βιταμίνη D αποτελεί εφικτή στρατηγική για την αντιμετώπιση της ανεπάρκειας της βιταμίνης D σε μεγάλες ομάδες του πληθυσμού (π.χ. οι ηλικιωμένοι) στην Ευρώπη και επιδιώκει να καθορίσει τα ανώτατα επίπεδα εμπλουτισμού. Ένα σημαντικό επακόλουθο αφορά στην ενίσχυση της επιστημονικής βάσης για τη διατύπωση συστάσεων σχετικά με τη βιταμίνη D ως θρεπτικό συστατικό. Τα προκαταρκτικά αποτελέσματα δείχνουν ότι αυτό είναι εφικτό.

Βιβλιογραφικές αναφορές 

• Optiford Project www.optiford.org
• European Research
• World Health Organization: Active Ageing: A Policy Framework Report of the Noncommunicable Disease Prevention and Health Promotion Department: Ageing and Life Course: www.who.int/hpr/ageing
• Holick, M.F. Sunlight and vitamin D for bone health and prevention of autoimmune diseases, cancers and cardiovascular disease. Am J Clin Nutr 2004; 80 (suppl): 1678S-1688S.
• New, S.A. Exercise, bone and nutrition Proceedings of the Nutrition Society (2001), 60, 265 – 274.

FOOD TODAY 04/2005