Σε προηγούμενο άρθρο, μέρος της σχετικής σειράς άρθρων που αφορούν στην παιδική παχυσαρκία, συζητήθηκαν τα βασικά μηνύματα για την πρωτογενή πρόληψη της παιδικής παχυσαρκίας και πώς η ηλικία, το φύλο και η εθνικότητα των παιδιών-στόχων έχουν επιπτώσεις στην έκβαση. Στο παρόν εξετάζουμε την επιρροή του περιβάλλοντος στην επιτυχία του προγράμματος.

Τα διαφορετικά περιβάλλοντα, όπως το σπίτι, το σχολείο ή οι ομάδες κ.ά., έχουν καθορισμένες δομές και παρέχουν προσιτά κανάλια και μηχανισμούς για να προσεγγιστούν συγκεκριμένοι πληθυσμοί. Ωστόσο, οι άνθρωποι δεν ζουνε μέσα σε ένα μόνο περιβάλλον ∙ οι ζωές τους κινούνται μεταξύ πολλών περιοχών και έτσι οι παρεμβάσεις που περιλαμβάνουν περισσότερα του ενός περιβάλλοντα είναι πιθανό να είναι αποτελεσματικότερες από εκείνες που εστιάζουν μόνο σε ένα (1).

Η σχολική προσέγγιση

Η μεγάλη πλειοψηφία των μελετών πρόληψης της παχυσαρκίας, που στόχευαν συγκεκριμένα στα παιδιά, έχει εστιαστεί στα σχολεία. Τα οφέλη της χρήσης του σχολικού περιβάλλοντος είναι πολυάριθμα:

• Έχει πρόσβαση στην πλειοψηφία των παιδιών σε έναν πληθυσμό.
• Τα παιδιά περνούν μεγάλο χρονικό διάστημα στο σχολείο.
• Είναι δυνατό να ενσωματωθεί η εκπαίδευση υγείας και τρόπου ζωής στο υπάρχον πρόγραμμα σπουδών.
• Δίνει την ευκαιρία να προσφερθεί ένα περιβάλλον που υποστηρίζει την υγεία με την παροχή υγιεινών διατροφικών επιλογών και βελτιωμένης πρόσβασης σε αθλήματα και άλλα χόμπι.
• Μπορεί το σχολείο να ενεργήσει ως κόμβος για τις δραστηριότητες και τη συμμετοχή της κοινότητας.

Αν και μερικά επιτυχή σχολικά προγράμματα έχουν περιοριστεί μόνο στο σχολικό επιπλέον περιβάλλον, όπως για παράδειγμα, οι Dwyer και συνεργάτες που εστίασαν στην ενσωμάτωση επιπρόσθετων ασκήσεων φυσικής κατάστασης κατά τη διάρκεια του χρόνου μαθήματος, τα περισσότερα έχουν επίσης ως στόχο να επηρεάσουν συμπεριφορές υγείας, όπως οι διατροφικές συνήθειες και οι δραστηριότητες στον ελεύθερο χρόνο, εκτός σχολικών ωρών (2). Περίπου οι μισές μελέτες έχουν πράξει κάτι τέτοιο, απλώς με το να εκπαιδεύουν τα παιδιά στο σχολείο (3,4) και να επαφίεται σε αυτά να ενεργήσουν βάσει της γνώσης που έλαβαν στο σπίτι και στο παιχνίδι, ενώ οι άλλες μισές μελέτες έχουν περιλάβει ενεργά τους γονείς (5,6) ή/και έχει συμμετάσχει η ευρύτερη κοινότητα σε αυτό με κάποιον τρόπο (7).

Σπίτι και οικογένεια

Υπάρχουν μέχρι στιγμής λίγα δεδομένα που υποστηρίζουν τη σημασία της οικογένειας και του οικογενειακού περιβάλλοντος στα προγράμματα πρόληψης της παχυσαρκίας (1,8) αλλά αυτό συμβαίνει κυρίως επειδή η γονική συμμετοχή διαφέρει ευρέως από τη μία μελέτη στην άλλη και είναι δύσκολο να συγκριθεί. Εντούτοις υπάρχουν δεδομένα ότι η χρήση των γονέων ως φορέων της αλλαγής είναι αποτελεσματικότερη στη διαχείριση του υπέρβαρου στην παιδική ηλικία από μια προσέγγιση που περιλαμβάνει μόνο το παιδί (9). Η εκτενής μελέτη Pathways (10) με παιδιά ιθαγενών Αμερικανών (Ινδιάνων) ανέφερε ότι «το να περιλαμβάνουμε την οικογένεια περισσότερο» ήταν ένα από τα κύρια μαθήματα που πήραμε, και ότι τα επιτυχή προγράμματα πρόληψης της παιδικής παχυσαρκίας θα πρέπει να καταπιαστούν με τους περιβαλλοντικούς και κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες που ξεπερνούν το σχολικό περιβάλλον. Οι αναφορές των ειδικών συστήνουν ότι οι μελλοντικές παρεμβάσεις πρέπει να ασχοληθούν με τις ψυχολογικές και περιβαλλοντικές επιρροές του σπιτιού μέσω της εκπαίδευσης και της ενεργού συμμετοχής των γονέων (1,8). Ειδικότερα, πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι η τηλεόραση μπορεί να επηρεάσει τον κίνδυνο που ενέχουν τα παιδιά για ανάπτυξη μεταβολικών ασθενειών και καρδιαγγειακών παθήσεων αργότερα στη ζωή, ανεξάρτητα από το επίπεδο σωματικής δραστηριότητάς τους (11). Έτσι, μερικοί ειδικοί δίνουν έμφαση στην ανάγκη να στοχεύσουμε στη μείωση της υπερβολικής παρακολούθησης τηλεόρασης παράλληλα με την ενθάρρυνση της σωματικής δραστηριότητας: νέες στρατηγικές απαιτούνται σε αυτόν τον τομέα, στις οποίες οι γονείς μπορούν να έχουν έναν σημαντικό ρόλο (12).

Περιλαμβάνοντας ολόκληρη την κοινότητα

Η δημιουργία περιβαλλόντων που συμβάλλουν στην αύξηση της σωματικής δραστηριότητας και ενθαρρύνουν την υγιεινή διατροφή είναι επίσης ζωτικής σημασίας. Οι περιβαλλοντικές στρατηγικές, με την κινητοποίηση όλων των ενδιαφερομένων στην τοπική κοινωνία, πρέπει να δημιουργήσουν το αίσθημα της ευθύνης και της δέσμευσης της κοινωνίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο είναι δυνατόν να ενσωματωθούν οι δημόσιες αξίες και ανάγκες, να αναπτυχθεί το αίσθημα της εμπιστοσύνης και της συνεργασίας, να μειωθούν οι συγκρούσεις και να βελτιωθεί η ποιότητα των αποφάσεων. Δύο μικρές πόλεις στη βόρεια Γαλλία, το Fleurbaix και το Laventie, επιχείρησαν αυτήν την κοινοτική προσέγγιση και ανέλαβαν να εκπαιδεύσουν σχετικά με την υγεία 3.000 άτομα του πληθυσμού τους, ενήλικες και παιδιά (13). Μετά από συνέντευξη  δόθηκαν στα άτομα της κοινότητας προσωπικές συμβουλές σχετικά με τη δίαιτα και τη σωματική δραστηριότητα (στους ενήλικες δόθηκαν συμβουλές και για το κάπνισμα). Η ενημέρωση για την πρόοδό τους ως προς το βάρος, την αρτηριακή πίεση και άλλους στόχους υγείας έγινε μέσω «προσωπικών διαβατηρίων υγείας». Ολόκληρη η κοινότητα δέχτηκε αυτό το πρόγραμμα και αυτό επιτεύχθηκε με την ανάμειξη των κοινοτικών ηγετών και των οργανώσεων σε όλα τα επίπεδα. Η επιτυχία αυτής της μελέτης, από την άποψη του βάρους και άλλων παραμέτρων υγείας, δεν είναι ακόμα γνωστή.

Περίληψη

Βάσει των τωρινών δεδομένων, τα σχολεία αποτελούν καλό περιβάλλον για την πρωτογενή πρόληψη της παιδικής παχυσαρκίας (1,8). Η έλλειψη δεδομένων σχετικά με το σπίτι ως περιβάλλον πρόληψης της παιδικής παχυσαρκίας οφείλεται σε προβλήματα πρόσβασης στα σπίτια. Παρ’ όλα αυτά, οι γονείς και οι κηδεμόνες δεν μπορούν να αγνοηθούν ως σημαντική πηγή βοήθειας, ώστε τα παιδιά να αλλάξουν συνήθειες διατροφής, άσκησης και παρακολούθησης τηλεόρασης. Ομοίως, λίγες μελέτες εντοπίστηκαν συγκεκριμένα στην κοινότητα, αλλά τα προγράμματα όπου επιτεύχθηκε η κοινοτική ενίσχυση και δέσμευση, όπως το γαλλικό ICAPS (παρέμβαση επικεντρωμένη στη σωματική δραστηριότητα και την καθιστική συμπεριφορά των εφήβων)(7) και η μελέτη Fleurbaix/ Laventie (13), είναι εξαιρετικά ελπιδοφόρα. Μελέτες σε σχολεία που ενθαρρύνουν ενεργά τη γονική συμμετοχή και αναζητούν την ενίσχυση της κοινότητας φαίνεται να ανοίγουν τον δρόμο προς την πρόοδο.

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Flynn MAT (2006) Reducing obesity and related chronic disease risk in children and youth: a syntheses of evidence with best practice recommendations. Obesity Reviews 7 (suppl 1): 7-66
2. Dwyer T et al. (1983) An investigation of the effects of daily physical activity on the health of primary school students in South Australia. International Journal of Epidemiology 12: 308-313
3. Gortmaker SL et al. (1999) Reducing obesity via a school-based interdisciplinary intervention among youth: Planet Health. Archives of Pediatric Adolescent Medicine 153:409-418
4. James J et al. (2004) Preventing childhood obesity by reducing consumption of carbonated drinks: cluster randomised controlled trial. British Medical Journal 328: 1237
5. Manios Y et al. (1999) Evaluation of a health and nutrition education program in primary school children in Crete over a three-year period. Preventative Medicine 28:149-159
6. Webber LS et al. (1996) Cardiovascular risk factors among children after a 2_ year intervention – the Catch study. Preventative Medicine 25:432-441
7. Simon C et al. (2004) Intervention centred on adolescents’ physical activity and sedentary behaviour (ICAPS): concept and 6-month results. International Journal of Obesity 28( Suppl 3): S96- 8)
8. Doak CM, Visscher TLS, Renders CM & Siedell JC (2006) The prevention of overweight and obesity in children and adolescents: a review of interventions and programmes. Obesity Reviews 7: 111-136
9. Golan M et al. (1998) Role of behaviour modification in the treatment of childhood obesity with the parents as the exclusive agents of change. International Journal of Obesity and Related Metabolic Disorders 22:1217-1224
10. Caballero B et al (2003) Pathways: a school-based randomised controlled trial for the prevention of obesity in American Indian schoolchildren The American Journal of Clinical Nutrition 78:1030-1038
11. Ekelund U, Brage S, Froberg K, Harro M, Anderssen SA, et al. (2006) TV viewing and physical activity are independently associated with metabolic risk in children: The European youth heart study. PLoS Med 3(12): e488.
12. Prentice A, Jebb S (2006) TV and Inactivity Are Separate Contributors to Metabolic Risk Factors in Children. http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/ journal.pmed.0030481
13. www.villesante.com

FOOD TODAY 03/2007