Γύρω στις αρχές του 1600, ο Francis Bacon, ένας Άγγλος φιλόσοφος, αμφισβήτησε τη βεβαιότητα της (επιστημονικής) γνώσης. «Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι η γνώση μας είναι απολύτως αξιόπιστη» ρώτησε; Μέχρι εκείνο το σημείο, η παράδοση των πρώτων Ελλήνων φιλοσόφων έδινε εξέχουσα θέση στη λογική εξαγωγή συμπερασμάτων, αλλά για τον Bacon αυτό δεν ήταν αρκετό. Ο Bacon προσδιόρισε την παρατήρηση της φύσης και τον επίσημο πειραματισμό ως απαραίτητα εργαλεία για να εξεταστεί μια υπόθεση κατάλληλα. Αυτή η έννοια ισχύει ακόμα και σήμερα·, οι επιστημονικές θεωρίες εξετάζονται από πολλές διαφορετικές οπτικές γωνίες και πρέπει να επαναληφθούν αξιόπιστα πριν γίνουν η αποδεκτή «σοφία» των ημερών.
Πληθυσμιακές μελέτες
Πολλές επιστημονικές μελέτες είναι βασισμένες στην παρατήρηση συγκεκριμένων πληθυσμών. Αυτή η μορφή έρευνας είναι γνωστή ως επιδημιολογία και έχει χρησιμοποιηθεί για αιώνες, κυρίως στον τομέα της δημόσιας υγείας. Οι πρώτες εργασίες εστίασαν στη σύνδεση μεταξύ της πανούκλας και της κακής υγιεινής. Μια χαρακτηριστική σύγχρονη επιδημιολογική μελέτη θα μπορούσε να παρατηρήσει τις πιθανές συσχετίσεις μεταξύ του καρκίνου ή των καρδιακών παθήσεων και της διατροφής, του τρόπου ζωής ή της γενετικής.
Εντούτοις, οι παρατηρούμενες συσχετίσεις μπορούν μόνο να καταδείξουν τις πτυχές της δίαιτας ή του τρόπου ζωής που χρίζουν περαιτέρω μελέτης· δεν καταδεικνύουν απαραιτήτως το αίτιο και το αιτιατό. Παραδείγματος χάριν, εάν μια μελέτη παρατηρούσε ότι οι χορτοφάγοι ζουν περισσότερο από τους κρεατοφάγους, δεν είναι δυνατό να καθοριστεί από αυτές τις πληροφορίες εάν αυτό οφείλεται μόνο στη δίαιτα ή είναι αποτέλεσμα άλλων επιλογών του τρόπου ζωής. Σε έναν κόσμο όπου σχεδόν τα πάντα επηρεάζονται από πολλούς διαφορετικούς παράγοντες, μερικές φορές είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε τι είναι πραγματικά σημαντικό. Η επιδημιολογική μελέτη είναι η αφετηρία για περαιτέρω εντατικές μελέτες, οι οποίες, με τη σειρά τους, πρέπει να εξετάσουν κάθε πιθανότητα. Κατ' αυτό τον τρόπο είναι δυνατό να διακρίνουμε τις πραγματικές αιτίες από τις πλασματικές.
Το ξύλο από τα δέντρα
Οι επιστήμονες εκπαιδεύονται να καταλαβαίνουν τους περιορισμούς της επιστημονικής έρευνας· στο παρελθόν, οποιαδήποτε νέα επιστημονικά συμπεράσματα θα συζητούνταν πυρετωδώς και θα εξετάζονταν αυστηρά από τους επιστήμονες ΠΡΙΝ ενημερωθεί το κοινό. Αλλά στο σημερινό κλίμα της στιγμιαίας πληροφόρησης, αυτό το χρήσιμο βήμα συχνά αγνοείται, και παρουσιάζονται στο κοινό «νέα» συμπεράσματα, προτού ολοκληρωθεί η διαδικασία αναθεώρησής τους (ή ακόμα και πριν καν αρχίσει). Επειδή όλοι πρέπει να τρώμε, η δίαιτα είναι ένας τομέας της επιστήμης με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν να σχετιστούν και να τον πάρουν, συχνά, πολύ σοβαρά. Για τους μη επιστήμονες, το να καταλάβουν το περιεχόμενο μιας επιστημονικής μελέτης δεν είναι εύκολη υπόθεση. Πώς καθορίζετε τη σημαντικότητα ή τη σχετικότητα της μελέτης; Θα έπρεπε να κάνετε αλλαγές στις διατροφικές επιλογές σας; Παρακάτω παρατίθεται ένας οδηγός για να σας βοηθήσει να ξεχωρίσετε το ξύλο από τα δέντρα:
- Οι διαιτητικές αλλαγές δεν πρέπει να γίνονται βάσει μίας μόνο μελέτης, ειδικά εάν η μελέτη είναι η πρώτη στο είδος της ή έχει συνταρακτικά αποτελέσματα. Αρχικά, απαιτούνται πολλές περισσότερες μελέτες για να επιβεβαιώσουν ή να αντικρούσουν τα συμπεράσματα.
- Ελέγξτε ποιος πληθυσμός μελετήθηκε. Εάν ήταν νεαρές γυναίκες, τα αποτελέσματα μπορεί να μην ισχύουν για τους ηλικιωμένους ή τους άντρες. Ομοίως, οι μελέτες σε ζώα δεν βρίσκουν εφαρμογή απαραιτήτως στους ανθρώπους.
- Οι συνάφειες ή οι συσχετισμοί δεν αποδεικνύουν ένα αίτιο ή ένα αιτιατό. Απαιτείται πάντα περισσότερη έρευνα για να ελεγχθεί εάν η συσχέτιση υπάρχει πραγματικά.
Επικίνδυνη επιχείρηση
Ένας άλλος τομέας όπου υπάρχει μεγάλη δυνατότητα σύγχυσης είναι στο επίπεδο του κινδύνου ή των οφελών που αναφέρονται σε μία μελέτη. Μπορεί μια μελέτη να βρει ότι η κατανάλωση ενός συγκεκριμένου συμπληρώματος μειώνει στο μισό τον κίνδυνο για μια ασθένεια. Αυτό ηχεί πολύ πειστικό, αλλά εάν ο πραγματικός κίνδυνος για αυτήν την ασθένεια είναι εξαιρετικά σπάνιος, ούτως ή άλλως, το εν λόγω αποτέλεσμα είναι λιγότερο συνταρακτικό. Αντιθέτως, εάν η ασθένεια είναι συχνή, η μείωση του κινδύνου στο μισό θα αποτελούσε γεγονός μεγάλης σπουδαιότητας.
Η επιστημονική μέθοδος
Η επιστήμη δεν είναι μια αμετακίνητη γνώμη· τα πιο πρόσφατα επιστημονικά πορίσματα θα πρέπει να εξετάζονται ως τμήμα ενός διαλόγου μεταξύ των επιστημόνων. Οι διαφορετικές απόψεις μεταξύ των ερευνητικών πορισμάτων τονίζουν ακριβώς ότι η επιστήμη είναι μια δυναμική, εξελισσόμενη διαδικασία.
Περαιτέρω βιβλιογραφία
Dunbar R (1995) The Trouble with Science. Faber and Faber. London ISBN 0-571- 17448-5s
