Zainteresowanie publiczne i naukowe tradycyjną medycyną z wykorzystaniem substancji pochodzenia roślinnego  w ostatnich latach ponownie narasta, co manifestuje się również narastającą ilością badań naukowych w tym zakresie. Zatem czy te produkty rzeczywiście działają i jak można sprawdzić, że są bezpieczne?  W niniejszym artykule Food Today omówione zostały najbardziej popularne preparaty pochodzenia roślinnego.

Składniki aktywne zawarte w roślinach

Rośliny zawierają wiele aktywnych składników, które chronią je przed insektami, pleśnią i innymi pasożytami oraz przed nadmiarem promieniowania nadfioletowego pochodzącego z promieni słonecznych.   Wiele z tych składników, działających pojedynczo lub wspólnie, wykazuje działanie stymulacyjne, wyciszające lub działania medyczne u ludzi.

Leki roślinne są wykorzystywane od tysięcy lat, a wiedza na ich temat kształtowała się w oparciu o pisma Pitagorasa, Galena i Hipokratesa oraz wielowiekowe obserwacje lekarzy i zielarzy.  W państwach rozwijających się wiele ludzi leczy się przede wszystkim w oparciu o leki roślinne. Rosnące zainteresowanie produktami ziołowymi w Europie i Ameryce Północnej rozwija się w związku z coraz lepszym poznaniem mechanizmów działania składników roślinnych oraz z określeniem standardów bezpieczeństwa ich stosowania, ich jakości oraz wysokiej niezawodności ich stosowania.     

Do najbardziej popularnych preparatów ziołowych zalicza się:

Rumianek (Chamomilla recituta)  – często przyjmowany pod postacią herbatki, rumianek pomaga w trawieniu oraz wykazuje własności przeciwzapalne.

Jeżówka (Echinacea) – jest popularnym środkiem stosowanym przez osoby pragnące wzmocnić swój system odpornościowy oraz zwalczyć objawy przeziębienia. W niektórych badaniach wykazano, że jeżówka może być pomocna w walce z infekcjami górnych dróg oddechowych.

Miłorząb japoński (Ginkgo biloba) – nasiona i owoce miłorzębu były stosowane w tradycyjnej medycynie chińskiej już ok. 2800 roku przed naszą erą. Niektóre badania wykazują, że miłorząb może poprawiać krążenie, pamięć i czynności poznawcze, zwłaszcza u ludzi w starszym wieku. 

Dziurawiec (Hypericum perforatum) – był od ponad tysiąca lat stosowany w leczeniu wielu chorób, w tym chorób nerek i płuc. Jest szeroko wykorzystywany w leczeniu niepokoju, depresji i zaburzeń snu.

Kozłek lekarski (waleriana) – jest stosowany w leczeniu bezsenności, niepokoju, nadmiernej nerwowości, działa rozkurczowo na mięśnie.  W kilku małych liczebnie badaniach wykazano, że kozłek może powodować senność, ale niezbędne jest wykonanie badań u większej ilości osób.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) docenia potencjalne znaczenie produktów pochodzenia roślinnego dla zdrowia ludzi w skali całego świata i zachęca do przeprowadzania badań klinicznych ich dotyczących oraz do podwyższenia standardów ich uprawy i przygotowywania.

To nie produkty żywnościowe i nie leki

Produkty ziołowe nie są żywnością  (w tradycyjnym sensie), ale nie są też lekami. W wielu państwach odczuwa się brak regulacji prawnych dotyczących tych produktów. 

Podczas stosowania preparatów roślinnych konsumenci nie mogą stosować założenia, że wszystkie leki ziołowe są bezpieczne, ponieważ mają naturalne pochodzenie. Wiele z tych produktów zawiera aktywne składniki, które wykazują podobne działanie jak leki  i przy ich stosowaniu należy dostarczać podobne do znajdujących się w lekach ilości aktywnych składników. Od czasu do czasu publikowane są raporty dotyczące poważnych objawów niepożądanych związanych ze stosowaniem preparatów roślinnych. Na przykład w Wielkiej Brytanii Agencja Kontroli nad Lekami niedawno opublikowała raport dotyczący bezpieczeństwa „kava kava” (rośliny uprawianej na wyspach Pacyfiku, podobnej do pieprzu), ponieważ stwierdzono 30 przypadków uszkodzenia wątroby u osób stosujących ten preparat.

Podobnie jak w innych przypadkach samodzielnego leczenia się, stosowanie preparatów roślinnych może maskować objawy poważnej choroby. Na przykład depresja może występować w przebiegu poważnych chorób somatycznych, w tym chorób układu krążenia i chorób tarczycy.  

Stosowanie preparatów roślinnych może wpływać również na stan pacjentów poddawanych operacjom chirurgicznym. W pracy przeglądowej dotyczącej ośmiu często stosowanych ziół, w tym jeżówki, czosnku, miłorzębu, żeń-szenia, dziurawca i kozłka wykazano, że u osób stosujących te składniki częściej występowały powikłania po operacjach. Czosnek, miłorząb i żeń-szeń mogą być przyczyną wystąpienia krwotoku a żeń-szeń może doprowadzić do obniżenia stężenia glukozy w surowicy krwi u niektórych osób. U osób stosujących leki na nadciśnienie zastosowanie dodatkowo dziurawca lub kozłka lekarskiego może przyczynić się do obniżenia wartości ciśnienia tętniczego.

Dlatego zaleca się stanowczo, aby osoby pragnące stosować preparaty ziołowe zasięgały opinii lekarza i zgłaszały lekarzowi fakt przyjmowania takich preparatów. Leki ziołowe mają niewątpliwie przed sobą wielką przyszłość, ale powinniśmy pamiętać, że badania naukowe dotyczące tych środków dopiero raczkują i niezbędne jest przeprowadzenie wielu dalszych badań dla określenia wpływu tradycyjnych preparatów roślinnych na dobre samopoczucie i jakość życia.    

Piśmiennictwo:

Newall, C. A.; Anderson, L. A. and Phillipson, J. D. (1996) Herbal Medicines. A guide for health-care professionals. The Pharmaceutical Press, London, pp. 1-296

WHO Regional Publications (1998) Guidelines for the appropriate use of herbal medicines. Western Pacific Series No. 23. Regional Office for the Western Pacific, Manila. WHO, Geneva. pp. 1-79

Wills, R. B. H.; Bone, K. and Morgan, M. (2000) Herbal products and active constituents, modes of action and quality control. Nutrition Research Reviews 13 47-77 July 11, 2001 Journal of the American Medical Association.

Pietta, P. and Pietta, A. Fitomedicine e Nutrienti. Richiutto (Ed), Bussolengo (Verona), 1998;pp1-510:2

FOOD TODAY (Żywność Dzisiaj) 03/2002