Strona domowa ŻYWIENIE Rozumienie żywności

Kofeina jest alkaloidem ksantynowym, który jest składnikiem wielu roślin, takich jak ziarna kawy i kakaowca, owoców guarany oraz orzeszków kola. Jest dodawana do wielu napojów i wchodzi w skład wielu leków, przepisywanych na receptę oraz dostępnych bez recepty. Jest również substancją o naturalnym działaniu chroniącym rośliny przed insektami, można ją zatem traktować jako naturalny pestycyd.

Przeciętna zawartość kofeiny w jednej filiżance palonej kawy (150 ml) wynosi około 85 mg, w jednej filiżance kawy rozpuszczalnej – około 60 mg, a w jednej filiżance kawy bezkofeinowej – 3 mg. Jedna filiżanka parzonej herbaty zawiera ok. 30 mg kofeiny, herbaty instant – ok. 20 mg a filiżanka kakao i czekolady ok. 4 mg. Szklanka napoju zwierającego kofeinę ma zwykle zawartość 20 – 60 mg kofeiny.

Osoby dorosłe w Europie spożywają średnio 200 mg kofeiny dziennie (od 100 do 400 mg), dostarczanej przede wszystkim przez kawę i herbatę, ale również przez słodkie napoje „energetyzujące”.  Ilość spożywanej kofeiny zależy w dużej mierze od zwyczajów kulturowych poszczególnych społeczności. W państwach Europy Północnej spożywa się więcej kofeiny; spożycie w Danii, Finlandii, Norwegii i Szwecji osiąga 400 mg/d. Dzieci, młodzież oraz osoby nie pijące kawy spożywają kofeinę pochodzącą przede wszystkim z herbaty i słodkich napojów.

Zgodnie z dyrektywą Wspólnotową 2002/67/E obecność kofeiny powinna być jasno określana przy etykietowaniu produktów, o ile jej zawartość w produkcie przekracza 150 mg/l. Zasada ta dotyczy zawierających kofeinę słodkich napojów i napojów energetyzujących, ale nie obejmuje herbaty, kawy oraz produktów pokrewnych. Uważa się bowiem, że konsumenci są świadomi, że te produkty zawierają kofeinę i że zawartość w nich kofeiny zależy od zastosowanych zabiegów technologicznych (np. czasu ekstrakcji). Poszczególne Państwa Członkowskie stosują zapisy prawne zgodne z tą dyrektywą.

 

kofeina jest wchłaniana z przewodu pokarmowego i trafia do krwi po ok. 30 – 45 minutach po jej spożyciu. Następnie jest metabolizowana i wydalana przez nerki. Średni czas półtrwania kofeiny w organizmie wynosi 4 godziny (wahając się od 2 do 10 godzin). Metabolizm kofeiny jest  wolniejszy u kobiet w ciąży, dlatego u ciężarnych kobiet utrzymuje się ona w organizmie dłużej.

Zdolność kofeiny do poprawy czujności oraz przedłużania zdolności koncentracji uwagi jest dobrze potwierdzona. Podstawowy mechanizm działania pobudzającego na ośrodkowy układ nerwowy polega stymulacji receptorów adenozyny. Adenozyna jest substancją naturalnie występującą w organizmie, która pośredniczy w regulacji aktywności mózgu wpływając na stan snu i czuwania (może być traktowana jako „sygnał zmęczenia”). Kofeina blokuje specyficzne dla adenozyny receptory w tkance nerwowej, w tym również w mózgu, podtrzymując w ten sposób stan czuwania. W tym mechanizmie kofeina przedłuża wydolność umysłową i psychiczną i opóźnia pojawienie się zmęczenia. Zablokowanie receptorów adenozynowych może również spowodować skurcz naczyń krwionośnych, tym samym wpływając na napięcie naczyń zlokalizowanych w mózgu i zmniejszać objawy migreny oraz bólów głowy o innej etiologii. Ten fakt tłumaczy zawartość kofeiny w wielu preparatach o działaniu przeciwbólowym.

 

Poszczególne osoby wykazują różną wrażliwość na działanie kofeiny. Niedawno wykryto gen „powolnego metabolizmu”, którego obecność powoduje spowolnienie wydalania kofeiny z ustroju. Opublikowane niedawno badania epidemiologiczne wykazały, że osoby posiadające ten gen mają podwyższone ryzyko wystąpienia zawału serca. Wydaje się, że kofeina może pośredniczyć w tym efekcie ale wspomniana hipoteza wymaga potwierdzenia naukowego.

Kobiety w ciąży, osoby wrażliwe na kofeinę oraz chore na różne choroby powinny zachowywać ostrożność i spożywać kofeinę w umiarkowanych ilościach. Wyniki większości dostępnych badań epidemiologicznych sugerują, że spożycie poniżej 300 mg/d nie wiąże się z ryzykiem dla zdrowia. Nie rozstrzygnięto, czy spożywanie kofeiny w większych ilościach wpływa na przebieg ciąży i poród. Ze względu na istniejące wątpliwości oraz spowolnienie metabolizmu kofeiny podczas ciąży zaleca się jednak ograniczenie jej spożycia w czasie ciąży. Dla dzieci, które zwykle nie piją dużych ilości herbaty i kawy, spożycie kofeiny zawartej w napojach energetyzujących i innych napojach nie powinno przekraczać 5,3 mg/kg masy ciała (co oznacza ok. 160 mg kofeiny dla dziecka 10-letniego). Większe ilości mogą być przyczyną przejściowych zaburzeń, takich jak pobudzenia, niepokój czy nerwowość.

 

Dawki kofeiny w granicach 100 – 600 mg przyspieszają tok myśli i poprawiają ogólną koordynację funkcjonowania organizmu. Z drugiej strony, spożycie kofeiny może skutkować brakiem wypoczynku i pojawieniem się zaburzeń koordynacji ruchowej. Ilości powyżej 2000 mg powodują bezsenność, drżenia mięśniowe i przyspieszenie oddechu. Niekiedy te objawy pojawiają się już po spożyciu mniejszych ilości kofeiny. U osób regularnie spożywających kofeinę pojawia się tolerancja na te objawy, co powoduje jednocześnie, że własności stymulujące kofeiny są silniejsze u osób spożywających ją okazjonalnie niż u osób pijących kawę regularnie.

Wypicie napoju zawierającego kofeinę przyczynia się również do wystąpienia innych efektów fizjologicznych. Wzrasta uwalnianie kortyzolu i adrenaliny, które podnoszą ciśnienie tętnicze krwi i przyspieszają częstość bicia serca. Kofeina posiada również własności moczopędne, rozszerza oskrzela, zwiększa wydzielanie kwasu żołądkowego i przyspiesza metabolizm.

 

Większość badań dotyczących wpływu kofeiny na zdrowie ludzkie jest oparta na obserwacji wpływu picia kawy. Ten fakt powoduje, że trudno jest oddzielić wpływ na zdrowie kawy od wpływu wyłącznie kofeiny.

Umiarkowane spożycie kofeiny, nie przekraczające 300 mg/d (co jest równoważne z 3 filiżankami kawy), zazwyczaj nie stanowi żadnego zagrożenia dla zdrowia, o ile zachowywane są inne prozdrowotne zasady trybu życia – sposób żywienia, spożycie alkoholu, palenie tytoniu, aktywność fizyczna.

 

Intensywne badania nad wpływem kofeiny na układ krążenia są prowadzone od kilkudziesięciu lat, ponieważ pojawiały się pogłoski o jej wpływie na gospodarkę lipidową, ciśnienie tętnicze krwi, zaburzenia rytmu serca i inne zaburzenia układu sercowo-naczyniowego. Uważa się, że umiarkowane spożycie kofeiny zwykle nie ma wpływu na ryzyko chorób układu krążenia, ale nie można takiego wpływu wykluczyć w przypadku spożycia wysokiego. Wysokie spożycie kofeiny wynika zwykle z picia kawy w dużych ilościach, co jest często związane z występowaniem innych czynników mających znaczenie dla zdrowia układu krążenia, w tym palenia tytoniu, mało aktywnego trybu życia, wysokiego spożycia tłuszczów nasyconych oraz nadużywania alkoholu.

 

Przez wiele lat uważano, że spożycie kofeiny podwyższa ciśnienie tętnicze krwi. Jednak badania kliniczne i laboratoryjne przeprowadzone w ostatnich latach nie potwierdzają, że kofeina przy średnim spożyciu wywołuje taki efekt. Jednak w wielu pracach opisuje się częstsze występowanie wzrostu ciśnienia u osób uzależnionych od kofeiny a nadciśnienie tętnicze występuje w tej grupie w młodszym wieku. Dlatego do czasu uzyskania definitywnych rozstrzygnięć naukowych, zaleca się umiarkowanie w piciu kawy dla osób z rozpoznanym nadciśnieniem tętniczym.

 

Badania, przede wszystkim przeprowadzone w państwach Skandynawskich, sugerują, że regularne picie kawy może podnosić stężenie cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL w surowicy krwi, które są znanymi czynnikami ryzyka choroby niedokrwiennej serca. Wydaje się, że ten wpływ dotyczy wyłącznie kawy gotowanej i niefiltrowanej (ponieważ kawa filtrowana i kawa rozpuszczalna nie podwyższają stężenia cholesterolu) i zapewne nie zależy od zawartości kofeiny. Wydaje się, że wspomniany efekt jest związany z obecnością w ziarnach kawy substancji zwanych dwuterpenami, które są usuwane w procesie filtrowania kawy.

 

Nie udowodniono, aby umiarkowane regularne picie kawy zwiększało ryzyko wystąpienia choroby niedokrwiennej serca. Opublikowane w 2006 r. wyniki dużego liczebnie prospektywnego badania typu kohortowego obejmującego ponad 120 tys. Amerykanów obserwowanych przez 14 – 20 lat nie wykazały związków między spożyciem kawy a występowaniem choroby niedokrwiennej serca (nawet u osób pijących co najmniej 6 filiżanek kawy dziennie). Jednak dwa inne badania sugerują, że picie kawy może sprzyjać wystąpieniu zawału serca w określonych sytuacjach: u osób pijących małe ilości kawy (nie więcej niż 1 filiżanka dziennie), osób z obecnymi co najmniej trzema czynnikami ryzyka choroby niedokrwiennej serca oraz osób cechujących się powolnym metabolizmem kofeiny. W kilku badaniach wykazano, że osoby pijące kawę w ilościach umiarkowanych mają zmniejszone ryzyko wystąpienia choroby niedokrwiennej serca, zapewne w związku z przeciwutleniaczami zawartymi w kawie.

Nie udowodniono związków przyczynowych pomiędzy piciem kawy a zaburzeniami rytmu serca.

 

Nie dysponujemy danymi przemawiającymi za uznaniem kofeiny za czynnik zwiększający ryzyko chorób nowotworowych u ludzi. Fundacja Badań nad Rakiem stoi na stanowisku, że „dostępne wyniki badań sugerują, iż regularne picie kawy nie wpływa istotnie na ryzyko jakiejkolwiek choroby nowotworowej”. Badania opublikowane ostatnio wskazują, że kofeina może mieć nawet działanie ochronne przed wystąpieniem niektórych chorób nowotworowych, takich jak rak jelita grubego i rak wątroby, ale te przypuszczenia wymagają potwierdzenia.

 

Kawa może wykazywać ochronny wpływ przed wystąpieniem cukrzycy t. II, choroby Parkinsona oraz chorób wątroby (marskością wątroby i pierwotnym rakiem wątroby).

Coraz więcej danych wspiera przypuszczenie, że picie kawy może chronić przed wystąpieniem cukrzycy t. II. Dokładny mechanizm tego działania nie jest jeszcze poznany. Wydaje się, że za efekt ochronny odpowiadają inne niż kofeina substancje zawarte w kawie, ponieważ wpływ jest podobny dla osób pijących kawę z zawartością kofeiny i bezkofeinową.

Coraz więcej danych wspiera również hipotezę, że picie kawy pomaga w zachowaniu prawidłowych funkcji poznawczych w starszym wieku.

Być może zależy to od zawartości w kawie substancji o zdolnościach antyoksydacyjnych – kofeiny oraz flawonoidów.

 

1. Higdon J. et al (2006). Coffee and health: a review of recent human research. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 46(2):101-23

2. Fredholm B. et al (1999). Actions of caffeine in the brain with special reference to factors that contribute to its widespread use. Pharmalogical Review 51,1:83-133

3. Myers M.G. (2004). Effect of Caffeine on Blood Pressure Beyond the Laboratory. Hypertension 43:724-5

4. López-García L. et al (2006). Coffee Consumption and Coronary Heart Disease in Men and Women: A Prospective Cohort Study. Circulation 113:2045-53
5. Cornelis M.C. and El-Sohemy A. (2007). Coffee, caffeine and coronary heart disease. Current Opinion in Lipidology 18(1):13-9

 

 

2737 r. p. n. e.

Chińczycy rozpoczęli parzenie liści herbaty

575 r.

Pierwsze dane dotyczące picia kawy w Afryce

11 wiek

Kawę zaczynają pić Arabowie

1519 r.

Aztekowie uczą Hiszpanów picia czekolady

~1800 r.

Pojawiły się pierwsze napoje bezalkoholowe z obecnością kofeiny

 

1. Commission Directive 2002/67/EC of 18 July 2002 on the labelling of foodstuffs containing quinine, and of foodstuffs containing caffeine:

2. Everything You Need to Know About Caffeine

3. Caffeine and Women's Health

4. Opinion of the Scientific Committee on Food on Energy Drinks: 21 January 1999 and 5 March 2003

5.  www.cosic.org