Zainteresowanie naukowców mechanizmami dokonywania wyborów żywieniowych stale wzrasta. Lepsze poznanie czynników, które odpowiadają za wybory żywieniowe jest podstawowym elementem branym pod uwagę przy organizowaniu kampanii dotyczących zmian stylu życia. Zachowania żywieniowe są bardzo złożonym procesem. Ten tekst omawia podstawowe czynniki wpływające na wybory żywieniowe. W przyszłości opracowane będą następne artykuły, które przedstawią bardziej szczegółowo wpływ różnych czynników biologicznych na wybór produktów spożywczych, pokażą istnienie barier utrudniających dokonanie zmian sposobu żywienia i wyjaśnią koncepcje modeli zmian behawioralnych.

Na wybory żywieniowe wpływa wiele wzajemnie nakładających się czynników. Podstawowym czynnikiem jest oczywiście uczucie głodu i sytości ale na sposób naszego żywienia wpływają również inne względy niż potrzeby fizjologiczne lub żywieniowe. Najważniejsze spośród nich to:

• Własności sensoryczne produktów spożywczych, takie jak smak, zapach lub wygląd;
• Czynniki społeczne, emocjonalne i poznawcze, takie jak upodobanie lub niechęć oraz wiedza na temat wpływu żywienia na zdrowie, indywidualne zwyczaje oraz kontekst społeczny. Dla niektórych osób ważne są takie czynniki jak system wyznawanych wartości, doświadczenie życiowe, to czy mieszkają samotnie czy z rodziną, umiejętność przygotowywania posiłków (np. gotowania), osobiste przekonania (np. na temat żywności genetycznie zmodyfikowanej lub żywności ekologicznej) oraz odczuwane indywidualnie bariery, które utrudniają wybór zalecanych produktów.
• Na nasze wybory wpływają również różne aspekty kulturowe, religijne (np. posty) oraz ekonomiczne. Ponadto duże znaczenie ma poziom wykształcenia, dostępność poszczególnych produktów oraz ich ceny.

Ta różnorodność czynników pokazuje, że zdrowy sposób żywienia, który jest celem kampanii zdrowotnych, jest tylko jednym z wielu względów branych pod uwagę przy dokonywaniu wyborów żywieniowych.

Nastawienie do wyborów żywieniowych i chęć dokonania zmian

Europejskie Badanie Nastawienia Konsumentów do Żywności, Żywienia i Zdrowia, przeprowadzone we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej, wykazało że najważniejsze czynniki brane pod uwagę przy zakupie produktów spożywczych to: jakość/świeżość produktu (74%), cena (43%), smak (38%), chęć jedzenia zdrowo (32%) oraz to, co chce jeść moja rodzina (29%). Przedstawione powyżej wyniki pokazują wartości otrzymane dla całego badania; dla poszczególnych populacji , wieku, płci, państwa oraz wielu innych czynników rezultaty różniły się od siebie.

Aspekty zdrowotne miały większe znaczenie dla kobiet, osób w starszym wieku oraz osób lepiej wykształconych. Mężczyźni jako główne czynniki wymieniali smak oraz przyzwyczajenie. Natomiast cena była najważniejszym czynnikiem dla osób bezrobotnych i rencistów.

W tym samym badaniu 80% respondentów opisało prozdrowotny styl żywienia (definiowany jako żywienie zbilansowane i różnorodne) w sposób, który sugeruje, że informacje dotyczące właściwego żywienia znalazły pewien odbiór u konsumentów. Przejawiało się to również pod postacią niektórych trendów dotyczących zmian sposobu żywienia. Jednak właściwe zrozumienie informacji żywieniowej niekoniecznie prowadzi do korzystnych zmian w sposobie żywienia. Do tego niezbędna jest również chęć dokonania zmian. Aż 71% konsumentów uważa, że ich sposób żywienia jest właściwy a tylko stosunkowo niewielka grupa widzi potrzebę dokonania zmian ich zwyczajowego sposobu żywienia. Ten wynik potwierdza pogląd, że względy zdrowotne nie są na ogół postrzegane jako najważniejsze w wyborze spożywanych produktów spożywczych.

Podsumowanie

Wybory żywieniowe nie zależą wyłącznie od indywidualnych preferencji ale są wynikiem działania złożonych czynników społecznych i kulturowych. Zatem aby wpłynąć na zmianę sposobu żywienia należy wybierać do tego celu różne strategie dla różnych grup społecznych, charakteryzujących się innymi priorytetami. Staje się to ważnym i trudnym wyzwaniem dla pracowników służby zdrowia.

Piśmiennictwo:

1.   Cox, D.N., Anderson, A.S., Lean, M.E.J. & Mela, D.J. 1998. UK consumer attitudes, beliefs and barriers to increasing fruit and vegetable consumption. Public Health Nutr., 1(1): 61-68.

2.   De Irala-Estevez J, Groth M, Johansson L, Oltersdorf U, Prattala R & Martinez-Gonzalez MA (2000) A systematic review of socioeconomic differences in food habits in Europe: consumption of fruit and vegetables. European Journal of Clinical Nutrition 54: 706-714.

3.   European Journal of Clinical Nutrition (1997) June 51: Supplement 2:

Kearney M, Gibney MJ, Martinez JA, de Almeida MDV, Friebe D, Zunft HJF, Widhalm K & Kearney JM (1997) Perceived need to alter eating habits among representative samples of adults from all member states of the European Union. European Journal of Clinical Nutrition 51: S30-5.

Lennernas M, Fjellstrom C, Becker W, Giachetti I, Schmitt A, Remaut de Winter AM & Kearney M (1997) Influences on food choice perceived to be important by nationally-representative samples of adults in the European Union. European Journal of Clinical Nutrition 51: S8-S15.

Margetts BM, Martinez JA, Saba A, Holm L & Kearney M (1997) Definitions of "healthy" eating: a pan-EU survey of consumer attitudes to food, nutrition and health. European Journal of Clinical Nutrition 51: S23-S29.

FOOD TODAY (Żywność Dzisiaj) 05/2004