Ponieważ na wybory żywieniowe wpływa wiele różnych czynników, to można by przypuszczać, że istnieje również wiele możliwości wpływania na te czynniki, aby wpłynąć na poprawę dokonywania wyborów. Ale okazuje się, że w rzeczywistości istnieje wiele przeszkód utrudniających dokonywanie zmian dotyczących trybu życia i sposobu żywienia. Artykuł poświęcony jest omówieniu tych przeszkód oraz możliwości ich przełamania.

Zachęcenie do dokonania zmian sposobu żywienia

Uważa się, że jednym z czynników odpowiedzialnych za zainicjowanie zmian dotyczących sposobu żywienia jest odczuwana potrzeba dokonania takich zmian (1). Jednak nierzadko spotyka się nieprawidłowy odbiór czyjegoś zachowania, często powiązany z przekonaniem, że wiadomości dotyczące prozdrowotnego sposobu żywienia są przeznaczone dla osób bardziej narażonych niż my sami (2). To zjawisko, nazywane „błędem optymistycznym” ma ważne znaczenie praktyczne dla zdrowia i wdrażania zmian żywieniowych, ponieważ nieświadomość dotycząca sposobu zachowania poszczególnych osób jest związana z niskim poziomem motywacji do dokonania zmian. Lepsze poznanie mechanizmów dokonywania przez ludzi porównań interpersonalnych dotyczących sposobu żywienia może wpływać na lepsze zrozumienie czynników wpływających na wybory żywieniowe i poprawić efektywność programów edukacyjnych dotyczących prozdrowotnego sposobu żywienia (3). 

Wdrożenie zmian dotyczących sposobu żywienia i trybu życia

Nawet jeśli istnieje rzeczywista chęć dokonania zmian dotyczących sposobu żywienia, to na drodze prowadzącej do jej urzeczywistnienia pojawiają się dalsze przeszkody. Pierwszą z nich są preferencje smakowe. Większość osób uważa prozdrowotny sposób żywienia za monotonny, niesmaczny lub nie dający poczucia sytości. Niezastosowanie się do zaleceń żywieniowych często bywa tłumaczone brakiem czasu, zwłaszcza przez osoby młode i wykształcone. Często podawanymi przeszkodami są również brak silnej woli oraz uleganie chęci zjedzenia ulubionych potraw.

Pomimo jednoznacznych korzyści wynikających ze spożywania warzyw i owoców, zwiększenie ich spożycia w ogólnej populacji jest niesłychanie trudne. Częstymi przeszkodami są tu problemy praktyczne, takie jak wyższy koszt tych produktów spożywczych, uciążliwy sposób przygotowania potraw i ich niedostateczna dostępność w miejscu pracy (np. stołówce pracowniczej) (4). Proponowanym rozwiązaniem są działania edukacyjne dotyczące zdobycia wiedzy, jak można dokonywać zmian zwykle nabywanych produktów na produkty zawierające warzywa i owoce bez ponoszenia dodatkowych wydatków lub strat czasu (5). Wysiłki organizacji rządowych, przedstawicieli zdrowia publicznego, producentów i sprzedawców żywności podejmowane w celu promowania spożycia warzyw i owoców jako produktów, na które warto wydawać pieniądze, mogą również istotnie wpłynąć na pożądane zmiany sposobu żywienia (6).

Brak wiedzy o właściwym sposobie żywienia nie jest odczuwany przez konsumentów jako istotna bariera w dokonywaniu zmian sposobu żywienia, chociaż w rzeczywistości niewątpliwie nią jest (7). Nie odczuwane są ponadto przez konsumentów problemy dotyczące rozumienia informacji zamieszczanych na etykietach, określenie, co stanowi porcję produktu, oraz wiedza, jak planować właściwie zbilansowany sposób żywienia. Dlatego programy edukacji żywieniowej mogą dać ludziom możliwość dokonywania świadomych wyborów żywieniowych.

Szczególnie ważne jest tworzenie środowiska sprzyjającego wdrażaniu prozdrowotnego trybu życia, zwłaszcza dla osób żyjących w niesprzyjającym środowisku lub nie mogących sobie z różnych względów pozwolić na sprzęty służące rekreacji. Istnieje potrzeba stworzenia sojuszów pomiędzy organizacjami rządowymi, samorządowymi oraz organizacjami zdrowia publicznego dla przygotowania środowiska sprzyjającego zmianom trybu życia, co dodatkowo uzupełnią właściwe informacje dotyczące sposobu żywienia i inicjatywy edukacyjne.

Utrzymanie zmian dotyczących sposobu żywienia

Nawet dobrze zmotywowane osoby, które dokonały zmian sposobu żywienia po wystąpieniu problemów zdrowotnych, często wracają do poprzednich nawyków ze względu na napotkane trudności. Warto obierać strategie żywieniowe, które są akceptowane przez rodzinę i przyjaciół, ponieważ mogą mieć oni istotnym wsparciem dla utrzymania korzystnych zmian a ponadto zmiany te mogą być przyjęte również przez inne osoby (4). Niekiedy można zastosować terapię behawioralną, która pozwala na nabycie umiejętności utrzymywania zmian pomimo istniejących przeszkód.

Dokonanie zmian sposobu żywienia nie jest łatwe, ponieważ wymaga ono zmian nawyków, które kształtowały się w ciągu wielu lat. Zachowanie prozdrowotnych zmian dotyczących trybu życia jest nawet jeszcze trudniejsze, bowiem wymaga motywacji, umiejętności oraz wsparcia społecznego. Psychologia społeczna opracowała teoretyczne modele i narzędzia, które pozwalają zrozumieć, w jaki sposób podejmujemy decyzje dotyczące naszego zdrowia i mogą być przydatne w planowaniu działań dotyczących promocji zdrowia. Będzie to tematem jednego z następnych wydań Food Today.

Piśmiennictwo:

1. Kearney M, Gibney MJ, Martinez JA, de Almeida MDV, Friebe D, Zunft HJF, Widhalm K & Kearney JM (1997) Perceived need to alter eating habits among representative samples of adults from all member states of the European Union. European Journal of Clinical Nutrition 51: S30-5.
2. Shepherd R (1999) Social determinants of food choice. Proceedings of the Nutrition Society 58: 807-812.
3. Oenema A, Brug J (2003) Exploring the occurrence and nature of comparison of one's own perceived dietary fat intake to that of self-selected others. Appetite 41(3):259-64.
4. Anderson AS, Cox DN, McKellar S, Reynolds J, Lean MEJ, Mela DJ (1998) Take Five, a nutrition education intervention to increase fruit and vegetable intakes: impact on attitudes towards dietary change. British Journal of Nutrition 80: 133-140.
5. Dibsdall LA, Lambert N, Bobbin RF & Frewer LJ (2003) Low-income consumers' attitudes and behaviour towards access, availability and motivation to eat fruits and vegetables. Public Health Nutrition 6(2): 159-168.
6. Cox DN, Anderson AS, Lean MEJ, Mela DJ (1998) UK consumer attitudes, beliefs and barriers to increasing fruit and vegetable consumption. Public Health Nutrition 1: 61-8.
7. Lappalainen R, Saba A, Moles A, Holm L, Mykkanen H, Gibney MJ (1997). Difficulties in trying to eat healthier: descriptive analysis of perceived barriers for healthy eating. European Journal of Clinical Nutrition 51: S36-40.

FOOD TODAY (Żywność Dzisiaj) 12/2004