W artykule podkreślono znaczenie wielu ograniczeń warunkujących możliwości dokonania zmian sposobu żywienia. Skupiono się na omówieniu czynników społeczno-ekonomicznych i podkreślono szczególne trudności dotyczące promocji prozdrowotnego sposobu żywienia w grupach o niskim statusie ekonomicznym.

W jaki sposób czynniki społeczne wpływają na wybory żywieniowe

Wpływy czynników społecznych na wybory żywieniowe dotyczą znaczenia, jakie jedna lub wiele osób mają na sposób żywienia innych osób oraz obejmują wpływy bezpośrednie i pośrednie, świadome i podświadome. Wpływy społeczne ujawniają się nawet przy spożywaniu posiłków w samotności, ponieważ na wybory żywieniowe oddziałują przekonania i nawyki nabywane poprzez kontakty z innymi osobami (1).

Badania wykazały, że w towarzystwie jemy więcej niż spożywając posiłki samotnie a ilość jedzenia wzrasta wraz z liczebnością współuczestników posiłku (2).

Czynniki ekonomiczne a wybory żywieniowe

Niejednokrotnie dowiedziono, że niski status społeczno-ekonomiczny jest powiązany z gorszym stanem zdrowia. W rzeczywistości  te związki zależą od wielu wpływów, w tym płci, wieku, czynników kulturowych, środowiskowych, społecznych oraz od indywidualnego trybu życia i zachowań zdrowotnych (4).   

W badaniach populacyjnych wykazano oczywiste różnice dotyczące spożycia dla poszczególnych klas społecznych. W grupach o niskim dochodzie notuje się źle zbilansowany sposób żywienia z niskim spożyciem warzyw i owoców (3).

Prowadzi to zarówno do niedożywienia (w zakresie mikroskładników) jak i nadmiernego spożycia (w odniesieniu do energii dostarczanej z pożywieniem, co prowadzi do nadwagi i otyłości). Efekty te bywają wyrażone w różnym nasileniu u poszczególnych osób w zależności od płci, wieku oraz stopnia ubóstwa.
Choroby przewlekłe rozwijają się w tych grupach we wcześniejszym wieku w porównaniu do grup o wyższym statusie społeczno-ekonomicznym. Odpowiada to również poziomowi wykształcenia i statusowi zawodowemu.

Grupy społeczne o niskich dochodach

Grupy społeczne cechujące się niskimi dochodami są narażone zarówno na spożywanie żywności źle zbilansowanej jak i żywności nie spełniającej warunków bezpieczeństwa (5). Na źle zbilansowany sposób żywienia ma wpływ wiele czynników, ale do trzech najważniejszych czynników utrudniających osiągnięcie prawidłowo zbilansowanego sposobu żywienia zalicza się koszt produktów spożywczych, ich dostępność oraz wiedza o prawidłowym sposobie żywienia (6). Właśnie te czynniki warunkują powstawanie obszarów nazywanych pustynią żywieniową. Brak pieniędzy na zdrową żywność prowadzi do oparcia sposobu żywienia o produkty cechujące się wysoką energią i niską zawartością składników odżywczych. Okazuje się, że dodatkowy koszt związany z prozdrowotnym sposobem żywienia jest najwyższy w grupach społecznych o niskim dochodzie. Co więcej, brak odpowiednich urządzeń sprzyjających prozdrowotnemu sposobowi przygotowywania posiłków prowadzi do wzrostu spożycia produktów najłatwiejszych do przygotowania oraz produktów gotowych do spożycia, które zwykle cechują się wysoką gęstością energetyczną.

Życie w trudnych warunkach ekonomicznych stwarza również trudności organizacyjne dla prawidłowego sposobu żywienia, chociażby poprzez brak odpowiedniego transportu. Dla wielu osób korzystanie z transportu publicznego nie jest wygodnym rozwiązaniem, na przykład dla małych dzieci i osób z chorobami narządu ruchu. Wreszcie brak wiedzy albo sprzeczne informacje dotyczące wpływu sposobu żywienia na zdrowie, brak motywacji i brak umiejętności przyrządzania posiłków mogą przyczyniać się do powstawania ograniczeń dotyczących nabywania i przygotowywania posiłków z podstawowych składników. Eksperymenty kulinarne są przyjemnością, na którą grupy o niskich dochodach nie są w stanie sobie pozwolić.

Poziom edukacji oraz dochody wpływają na styl życia oraz wybory żywieniowe, które mogą prowadzić do powstawania chorób dietozależnych. Jest to przyczyną wielu problemów dotyczących osób o niskich dochodach i stwarza konieczność podjęcia wielokierunkowych wysiłków dla osiągnięcia poprawy dotyczącej potrzeb społecznych i nierówności dotyczących zdrowia.

Czynniki wpływające na wybory żywieniowe nie zależą zatem tylko od indywidualnych preferencji, ale również ograniczeń stwarzanych przez warunki społeczne, kulturowe i ekonomiczne. Osoby pochodzące z grup społecznych o niskich dochodach pragnąc zmienić swe nawyki żywieniowe natykają się na wiele szczególnych wyzwań i należy wypracować szczególne, pasujące dla nich rozwiązania.   

Również cała populacja próbująca zmieniać swój zwyczajowy sposób żywienia natrafia na wiele przeszkód, które mogą być pokonane za pomocą narzędzi wypracowanych przez psychologię społeczną. Tematy te będą omawiane w następnych wydaniach Food Today. 

Piśmiennictwo

1. Feunekes GIJ, de Graaf C, Meyboom S and van Staveren WA (1998) Food choice and fat intake of adolescents and adults: associations of intakes within social networks. Preventive Medicine 27: 645-656.
2. De Castro JM (1997) Socio-cultural determinants of meal size and frequency. British Journal of Nutrition Apr;77 Suppl 1:S39-54; discussion S54-5. Review.
3. De Irala-Estevez J, Groth M, Johansson L, Oltersdorf U, Prattala R & Martinez-Gonzalez MA (2000) A systematic review of socioeconomic differences in food habits in Europe: consumption of fruit and vegetables. European Journal of Clinical Nutrition 54: 706-714.
4. Acheson D (1998) Independent Inquiry into Inequalities in Health. The Stationery Office, London.
5. Riches G (1997) Hunger, food security and welfare policies: issues and debates in First World societies. Proceedings of Nutrition Society. 56(1A):63-74.
6. Dibsdall LA, Lambert N, Bobbin RF, Frewer LJ (2003) Low-income consumers' attitudes and behaviour towards access, availability and motivation to eat fruit and vegetables. Public Health Nutrition 6(2):159-68.

FOOD TODAY (Żywność Dzisiaj) 10/2004