W opracowaniu programów dotyczących interwencji żywieniowej oraz wdrażaniu edukacji zdrowotnej należy uwzględniać wiele czynników, które mogą na te działania wpływać. W planowaniu strategii działań zapobiegawczych może pomóc wiedza o mechanizmach podejmowania decyzji dotyczących zdrowia. Właśnie dlatego znaczenie w tych działaniach odgrywa psychologia społeczna oraz związane z nią modele teoretyczne. Modele te pomagają w zrozumieniu ludzkiego postępowania i mogą być stosowane dla dokonywania prognoz dotyczących prawdopodobieństwa wystąpienia określonego zachowania, na przykład zmiany sposoby żywienia.

Modele zachowań zdrowotnych

Dla wyjaśnienia znaczenia różnych czynników istotnych dla indywidualnych zachowań zdrowotnych oraz czynników wpływających na proces dokonywania zmian znajduje zastosowanie kilka teorii. Należą do nich model przekonań zdrowotnych (Health Belief model) oraz teoria ochrony motywacji (Protection Motivation theory), która sugeruje, że ludzie potrzebują jakiegoś sygnału, aby podjąć działania dotyczące zmiany zachowania lub podjęcia decyzji dotyczących zdrowia, teoria umotywowanego działania (Theory of Reasoned Action), teoria zaplanowanego zachowania (Theory of Planned Behaviour), oparta o hipotezę mówiącą, że najlepszym czynnikiem prognozującym zachowanie jest cel behawioralny oraz model etapów zmian nazywany też modelem transteoretycznym (Stages of Change model, Transtheoretical model). W tym tekście zajmiemy się modelem etapów zmian, ponieważ jest on najprawdopodobniej najbardziej znanym modelem tłumaczącym procesy dokonywania zmian sposobu żywienia.

Klasyfikacja zachowań związanych ze zdrowiem

Model etapów zmian jest oparty o założenie, że zmian dokonujemy ciągle i nigdy nie są one ostateczne. Można wielokrotnie cofać się do wcześniejszych etapów, ale niekoniecznie oznacza to, ze musimy wtedy startować on nowa. Zachowanie ludzi w tym modelu jest opisywane poprzez postęp w pokonywaniu kilku następujących po sobie stanów behawioralnych wraz z czynnikami pochodnymi, takimi jak gotowość do podjęcia zmiany. Informacje o tych stanach behawioralnych powinny być brane pod uwagę w dopasowywaniu przekazu edukacyjnego kierowanego do konkretnej osoby, który powinien uwzględniać indywidualne potrzeby i gotowość na przyjęcie różnych rodzajów informacji.

Ograniczenia związane ze stosowaniem modelu “etapów dokonywania zmian”

Niezależnie od jego popularności model ten wykazuje również szereg ograniczeń. Na przykład nie osiągnięto porozumienia w sprawie najlepszej metody zdefiniowania i pomiaru etapu dotyczącego zachowań żywieniowych (2). Wątpliwości budzi też zastosowanie ściśle określonych przedziałów czasowych dla określenia poszczególnych etapów, ponieważ to podejście nie docenia stopniowego podejmowania zmian. Model etapów dokonywania zmian może być bardziej przydatny dla prostych i ściśle określonych zachowań żywieniowych, takich jak spożywanie codziennie pięciu porcji warzyw i owoców albo picia mleka niskotłuszczowego (cele dotyczące żywności) a mniej przydatny dla opisu złożonych zmian sposobu żywienia, takich jak ograniczenie spożycia tłuszczów (cele dotyczące żywienia) (3). Wydaje się, że dla opisu celów dotyczących żywienia bardziej odpowiednie są inne modele behawioralne.

Tym niemniej, model etapów dokonywania zmian był wielokrotnie stosowany w celu lepszego zrozumienia zmian dotyczących sposobu żywienia i pozwala on na wyodrębnienie grup społecznych różniących się postawą względem prozdrowotnego sposobu żywienia. Najlepszym testem dla tego modelu jest jego praktyczne zweryfikowanie, tj. sprawdzenie, czy interwencje żywieniowe oparte o etapy dokonywania zmian są skuteczne.

Jak dotychczas żadna pojedyncza teoria ani model nie tłumaczą i nie przewidują wystarczająco wszystkich możliwości zachowań dotyczących wyborów żywieniowych i niezbędne są dalsze badania tego problemu (4). Modele powinny być postrzegane jako mający sformalizowaną strukturę opis pomagający zrozumieć czynniki wpływające na indywidualne decyzje i zachowania oraz być pomocne w planowaniu skutecznych interwencji dotyczących promocji zdrowia.

Więcej informacji

Porównaj informacje podane w numerze 17 Food Today

Piśmiennictwo:

• Prochaska JO, DiClemente CC & Norcross JC (1992) In search of how people change: Applications to addictive behaviours. American Psychology 47: 1102-1114.
• Kristal AR, Glanz K, Curry SJ, Patterson RE (1999) How can stages of change be best used in dietary interventions? Journal of American Dietetic Association 99: 679-684.
• Horwath CC (1999) Applying the transtheoretical model to eating behaviour change: challenges and opportunities. Nutrition Research Reviews 12: 281-317.
• Nestle M, Wing R, Birch L, DiSogra L, Drewnowski A, Arbor A, Middleton S, Sigman-Grant M, Sobal J, Winston M, Economos C (1998) Behavioural and social influences on food choice. Nutrition Reviews 56(5): S50-S64.

FOOD TODAY (Żywność Dzisiaj) 02/2005