Niektórzy uważają, że potrawy obfitujące w tłuszcze lub cukry proste mogą uzależniać, prowadząc do przejadania się i otyłości. Czy oznacza to, że żywność możemy traktować podobnie jak alkohol lub papierosy? A może często mylimy znaczenie terminów „uzależnienie”, „nieopanowane łaknienie” i „zaburzenia odżywiania”?

Dlaczego niektórzy mówią o “uzależnieniu” w odniesieniu do jedzenia?

Uzależnienie cechuje się przymusowym używaniem jakiejś substancji, niekontrolowanym sposobem konsumpcji oraz obecnością objawów odstawienia (takich jak niepokój i rozdrażnienie), gdy dostęp do tej substancji nie jest możliwy. U osób cierpiących na zaburzenia odżywiania, takich jak kompulsywne objadanie się (binge eating), jadłowstręt nerwowy (anorexia nervosa) i żarłoczność psychiczna (bulimia nervosa) występują tego rodzaju objawy, co sugeruje, że istnieją podobieństwa dotyczące reakcji organizmu na substancje uzalezniające oraz przymusowe jedzenie.

Przypuszcza się, że w mózgu poczucie przyjemności powstające w wyniku jedzenia i przyjęcia narkotyku powstaje w podobnym mechanizmie. Na przykład w badaniach na szczurach laboratoryjnych wykazano, że potwarzające się nieumiarkowane jedzenie cukru zwiększa czułość receptorów mózgowych na dopaminę (substancję wytwarzaną w mózgu, gdy odczuwamy przyjemność) w podobny sposób jak zakazane narkotyki. Badania u ludzi wykorzystujące techniki neurowizualizacji, które pozwalają na unaocznienie struktury i funkcji mózgu, również wykazują istnienie podobieństw dotyczących odpowiedzi fizjologicznej na oczekiwane spożycie smacznej potrawy oraz narkotyku – na przykład dochodzi do wydzielania dopaminy w tych samych obszarach mózgu.

Argumenty przemawiające przeciwko “uzależnieniu od jedzenia”

Pomimo opisanych powyżej podobieństw pomiędzy jedzeniem i stosowaniem narkotyków, zdecydowana wiekszość przypadków klasyfikowanych jako « uzależnienie od jedzenia » nie powinna być traktowana jako zachowanie uzależniające. Jedzenie jest w rzeczywistości bardzo złożonym procesem, w ktorym bierze udział szereg narządów organizmu i wiele hormonów. Nie ogranicza się on do prostego systemu przyjemności / nagrody. Przeprowadzone niedawno badania wykazały, że istnieją istotne różnice dotyczące wytwarzania kilku neurotransmiterów w odpowiedzi na przyjęcie substancji narkotycznej oraz przymusowe jedzenie1. Ponadto, niemal każda odczuwana przez nas przyjemność – piękno, muzyka, seks a nawet aktywność fizyczna – jest związana z wyrzutem dopaminy podobnym do reakcji na wysokotłuszczowy posiłek. Ale wszystkie te reakcje nazywamy poczuciem przyjemności a nie uzależnieniem i naukowcy sugerują, że ich powstawanie jest związane z róznymi mechanizmami.

Silne pragnienie pożądanego produktu spożywczego (na przykład czekolady) ściera się z uwarunkowaną kulturowo potrzebą ograniczenia jego spożycia, co powoduje, że pragnienie staje się długotrwałe i jest interpretowane jako « uzależnienie » (np. « uzależnienie od czekolady »). U niektórych osób występują różnice w przetwarzaniu w mózgu bodźców powstających w czasie jedzenia. Są one podobne do bodźców w przebiegu uzależnienia, co powoduje, że u tych osób istnieje silniejsza potrzeba spożywania określonych rodzajów pożywienia.

Nieopanowane łaknienie a zaburzenia odżywiania

Określenie « pragnienie jedzenia » jest zazwyczaj bardziej odpowiednie niż « uzaleznienie od jedzenia ». Jest to « intensywna potrzeba spożycia określonego produktu lub rodzaju pożywienia, której trudno jest się oprzeć ». W rzeczywistości nieopanowane łaknienie wystąpuje całkiem często. Niemal wszystkie kobiety i większość mężczyzn odczuwa pewien rodzaj nieopanowanego łaknienia w jakimś okresie życia. Produkty, które najczęsciej są celem nieopanowanego łaknienia to czekolada (40% kobiet) albo, mówiąc bardziej ogólnie, produkty spożywcze zawierające dużo tłuszczów i/lub cukrów prostych lub wysokowęglowodanowe.

Zjawisko nieopanowanego łaknienia jest ważne, ponieważ może przyczyniać się do nadmiernego spożywania pokarmów, występującego u osób z kompulsywnym jedzeniem, bulimią i otyłością, chociaż ta kwestia nie została dotychczas jednoznacznie rozstrzygnięta. Istnieją różne teorie tlumaczące powiązania pomiędzy nieopanowanym łaknieniem a zaburzeniami odżywiania. W zależności od autora podkreslają one znaczenie homeostazy fizjologicznej, mechanzimów uczenia się z uwzględnieniem sensorycznych aspektów żywności, lub reakcje psychologiczne związane z emocjami. Na przykład sugeruje się, że węglowoadany spożywamy w celu poprawy nastroju – pośredniczącym mechanizmem jest zwiększenie stężenia seretoniny (substancji spełniającej istotną rolę w regulacji zarówno nastroju jak i łaknienia) w mózgu. Zaproponowano też hipotezę, która stwierdza, że nieopanowane łaknienie jest spowodowane przez psychoaktywne substancje zawarte w czekoladzie. Jednak wyniki przeprowadzonych badań wykazują, że najważniejszym czynnikiem determinującym chęć na czekoladę są jej własności sensoryczne.

Co to oznacza dla większości osób?

Jeśli nawet termin « uzależnienie » nie jest prawidłowy, to jednak uczula on nas na ważny aspekt zachowania związanego z prawidłowym sposobem żywienia – możliwości utrzymania samodzielnej kontroli nad jedzeniem.

O ile wysiłek fizyczny i prawidłowe nawyki żywieniowe są dobrze potwierdzonymi sposobami utrzymania zdrowia u niemal wszystkich ludzi, to wyniki współczesnych badań neurologicznych oraz najnowszych wyników badań (wykazano np., że ważny szlak sygnałów w mózgu, który sprawuje kontrolę nad spożyciem żywności, reguluje również obwodowy metabolizm lipidów), mogą być wykorzystane, aby lepiej pomóc tym osobom, których nawyki żywieniowe pozostają w sprzeczności z ich intencjami².

Piśmiennictwo

1. Fallon S et al (2007). Food reward-induced neurotransmitter changes in cognitive brain regions. Neurochemical Research 32:1772-1782.
2. Nogueiras R et al (2007). The central melanocortin system directly controls peripheral lipid metabolism. The Journal of Clinical Investigation. doi:10.1172/JCI31743
3. Rada P, Avena NM and Hoebel BG (2005). Daily bingeing on sugar repeatedly releases dopamine in the accumbens shell. Neuroscience. 134:737-44.
4. Rogers PJ and Smit HJ (2000). Food Craving and Food «Addiction». A Critical Review of the Evidence From a Biopsychosocial Perspective. Pharmacology Biochemistry and Behaviour. 66:3-14.
5. Yanovski S (2003). Symposium: Sugar and Fat-From Genes to Culture. Sugar and Fat: Cravings and Aversions. Journal of Nutrition 133:835S-837S.

FOOD TODAY (Żywność Dzisiaj) 05/2008