Co mieszkańcy Unii Europejskiej naprawdę sądzą o biotechnologii? Nie ma wątpliwości, że problemy związane z biotechnologią są przyczyną braku zaufania do organów urzędowych. Podobnie jak nie ma zaufania publicznego dla nowych zastosowań biotechnologii. Powstaje pytanie, na czym dokładnie polegają te obawy i komu ludzie są skłonni zaufać.

W niedawno przeprowadzonym sondażu Eurobarometru prowadzonym w państwach Unii Europejskiej przez zespół pracujący w ramach Wspólnej Akcji Komisji Europejskiej (administrowanej przez Dyrektoriat XII Badania i Rozwój) wykryto, że duża część społeczeństwa cechuje się „głęboką sprzecznością poglądów na tematy związane z nowoczesną biotechnologią”. Ogólnym poparciem cieszy się medyczne zastosowanie biotechnologii, ale znacznie mniej osób aprobuje jej zastosowanie w badaniach naukowych zwierząt  transgenicznych lub zastosowanie organów tych zwierząt do przeszczepów u ludzi (xeno-transplantacje).

Wiemy, że akceptacja społeczna nowych wynalazków nauki i technologii jest związana ze stanem wiedzy na dany temat. Społeczeństwo dobrze poinformowane łatwiej akceptuje nowe technologie. Jednak w przypadku biotechnologii takie stwierdzenie nie jest prawdziwe. Chociaż wiedza o podstawach biotechnologii uległa poprawie, to wskaźnik optymizmu dotyczący zastosowania tych metod dla poprawy życia ludzkiego pozostaje na niskim poziomie. W przełożeniu na odczuwane ryzyko można stwierdzić, że ludzie uważają zastosowanie metod biotechnologii za potencjalnie korzystne, ale w przypadku roślin modyfikowanych genetycznie, produkcji żywności oraz opisanego powyżej wykorzystania zwierząt transgenicznych, mają poważne wątpliwości. Porównano wyniki sondażu dla sześciu rodzajów zastosowania biotechnologii – testowania genetycznego, zastosowania medycznego, w produkcji roślin, produkcji żywności, zwierząt wykorzystywanych w badaniach naukowych oraz xeno-transplantacjach – wykazując, że percepcja użyteczności, ryzyka oraz akceptacji moralnej może być wskaźnikiem ogólnego poparcia. Pierwszym czynnikiem warunkującym poparcie jest użyteczność. Po drugie, ludzie wydają się akceptować pewne ryzyko tak długo, jak długo uważają jakieś działanie za użyteczne i nie mają do niego zastrzeżeń moralnych. I wreszcie, co jest kluczowe dla sprawy, jeśli ludzie mają wątpliwości moralne, to są przeciwni, niezależnie od tego, co sądzą na temat użyteczności i ryzyka.

Taki wyniki badania, mówiący, że ryzyko ma mniejsze znaczenie dla odbioru społecznego niż akceptowalność moralna, otrzymywano w każdym państwie, w którym przeprowadzano badanie i dla każdego z sześciu zastosowań. Ma to głębokie znaczenie dla proponowanych rozwiązań prawnych. Debaty polityczne dotyczące biotechnologii koncentrowały się dotychczas na potencjalnym ryzyku dla środowiska i/lub zdrowia publicznego. Jeżeli jednak ludzie uważają względy etyczne za najważniejsze, to ich obaw prawdopodobnie nie rozwieją regulacje dotyczące zabezpieczenia technicznego badań biotechnologicznych. 

Kwestie związane z biotechnologią są bardzo ściśle regulowane prawnie w Unii Europejskiej, co jest związane właśnie ze względami dotyczącymi ryzyka i bezpieczeństwa. Co ciekawe, ludzie pytani o organizacje, które najbardziej dbają o bezpieczeństwo związane z badaniami biotechnologicznymi, częściej wymieniali takie organizacje międzynarodowe jak ONZ lub WHO niż ich własne organizacje europejskie. Wysoko oceniono także regulacje wewnętrzne instytucji naukowych.

Wyniki sondażu potwierdzają narastający brak zaufania do krajowych instytucji politycznych. Co ważne, wykazują również, że biotechnologia charakteryzuje się występowaniem konsekwencji na skalę międzynarodową, na które władze krajowe nie mają dużego wpływu. Wiadomo, że zaufanie może być stosowane jako zamiennik wiedzy, dlatego w sytuacji istnienia niepewności, brak zaufania może stać się ważnym czynnikiem dla sposobu postrzegania problemu.

Bardziej szczegółowe poglądy różnią się w poszczególnych państwach i wydaje się, że w państwach, w których metody biotechnologiczne są najszerzej wykorzystywane, społeczeństwo popiera te metody w mniejszym stopniu niż w państwach , gdzie te metody dopiero raczkują.  

Kontakt: G Gaskell, Department of Social Psychology, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, UK. E-mail: gaskell@lse.ac.uk

FOOD TODAY (Żywność Dzisiaj) 08/1998