Ponad 30 lat temu wysunięto hipotezę, że zespół nadmiernej pobudliwości psychoruchowej przebiegający z zaburzeniami uczenia się może być spowodowany spożyciem sztucznych barwników dodawanych do żywności oraz niektórych owoców i warzyw zawierających salicylany i cukier. Od tego czasu wielokrotnie poddawano badaniom przedstawione powyżej związki, ale po dziś dzień dowody na ich istnienie są ciągle niepewne.
Co to jest zespół nadpobudliwości psycho-ruchowej?
Często stosowana jest nazwa ADHD pochodząca od anglojęzycznej nazwy choroby – Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. Zespół ADHD przeciętnie występuje u jednego dziecka w każdej klasie. Objawia się nadmierną impulsywnością, skłonnością do nadmiernych ruchów oraz nadmiaru mówienia oraz niezdolnością do utrzymywania uwagi i realizacji zorganizowanych celów. Dzieci z ADHD mają poważne problemy z nauką w szkole, a u połowy z nich problem utrzymuje się w wieku dorosłym, co powoduje, że nie są w stanie wykonywać zadań związanych z pracą a nawet utrzymać stanowiska pracy (1).
Nie znamy dokładnie przyczyny zespołu ADHD, ale z pewnością istotne znaczenie w jego rozwoju mają czynniki uwarunkowane genetycznie. W niedawno przeprowadzonych badaniach udowodniono różnice dotyczące aktywności mózgu dzieci z ADHD w porównaniu do dzieci nie chorujących na ADHD. Dotyczą one pól mózgu, które odpowiadają za regulację uwagi, koncentrację i zahamowanie pobudzenia (2).
W leczeniu objawów choroby często stosuje się leki o działaniu psycho-stymulującym, takie jak amfetamina i metylofenidat, ale należy pamiętać, że nie leczą one choroby. Częste stosowanie tych leków budzi pytanie o bezpieczeństwo ich stosowania, a zwłaszcza ryzyko ostrego zatrucia oraz objawy niepożądane przy długotrwałym stosowaniu.
Jakie znaczenie ma sposób żywienia?
Badania pochodzące z lat 70-tych dowodziły, że u 30 do 50% dzieci z nadpobudliwością psycho-ruchową można uzyskać poprawę, gdy zastosuje się dietę bez zawartości sztucznych barwników oraz salicylanów (salicylany są w sposób naturalny obecne w wielu owocach i warzywach, na przykład w jabłkach, wiśniach, winogronach, pomarańczach i pomidorach) (3).
Wpływ takiej diety oraz różnych dodatków żywieniowych badano w latach 70-tych i 80-tych otrzymując rozbieżne rezultaty – w niektórych badaniach wykazywano istotny korzystny wpływ na zachowanie, w innych ten wpływ był niewielki.
W 1982 r. amerykański Narodowy Instytut Zdrowia (NIH) stwierdził, że ograniczenia dietetyczne przynoszą poprawę tylko u niewielkiego odsetka dzieci z zespołem ADHD (4). W swoim stanowisku zalecał przeprowadzenie następnych badań oraz zauważał, że postęp w tej dziedzinie jest utrudniony poprzez nasze ograniczone rozumienie istoty ADHD oraz brak jednolitych standardów diagnostycznych. Na przykład wiele dzieci z ADHD ma równocześnie alergię pokarmową. Alergie pokarmowe mogą same w sobie być przyczyną zaburzeń zachowania, więc niektóre dzieci z diagnozą ADHD mogą w rzeczywistości pierwotnie chorować na inną chorobę.
Współczesne badania i przeglądy wykryły jednak istotny wpływ sposobu żywienia na przebieg zespołu ADHD. W przeglądzie systematycznym dokonanym w 2004 r. ocenie poddano 15 podwójnie ślepych, skrzyżowanych badań biorących pod uwagę podobne sztuczne barwniki (5). Pod wpływem diety pozbawionej sztucznych barwników dochodziło do poprawy dotyczącej zachowania się dzieci a efekt oceniono na 1/3 – ½ efektu osiągniętego za pomocą farmakoterapii. Co więcej, podobną poprawę zaobserwowano przy stosowaniu tej diety również u dzieci bez zespołu ADHD, co zaprzecza wysuwanej hipotezie, że dzieci „hyperaktywne” i „normalne” inaczej reagują na te związki. W innym badaniu opublikowanym w 2004 r. potwierdzono powyższe spostrzeżenia w grupie dzieci w wieku przedszkolnym (6).
Zatem wyniki badań są niejednoznaczne i trudne do zinterpretowania a wyciągnięcie ogólnych wniosków jest niepewne. W poszczególnych badaniach stosowano różne metody oceny wpływu zastosowanej diety: w niektórych badano całościowy sposób żywienia a w innych wpływ pojedynczych składników odżywczych; w niektórych pracach dodawano a w innych usuwano z diety określone składniki; do pewnych badań kwalifikowano dzieci wrażliwe na określone składniki odżywcze, podczas gdy do innych włączano dzieci z „zaburzeniami zachowania” lub z zespołem ADHD, itd.
Czy powinniśmy martwić się wpływem sztucznych barwników?
Obecnie nie można określić ostatecznej odpowiedzi naukowej dotyczącej znaczenia sztucznych barwników w zespole ADHD. Tym niemniej, osoby które pragną unikać ich spożywania mogą łatwo sprawdzić, czy znajdują się one w tabeli składu odżywczego produktu. Wydaje się, że dla przebiegu ADHD znaczenie mają również inne składniki odżywcze, na przykład u niektórych chorych dzieci stwierdzano niedobory długołańcuchowych nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 lub omega-6. Wiele rodziców i niektórzy nauczyciele są przekonani, że istnieje związek pomiędzy sposobem żywienia a ADHD – na przykład ci, którzy dokładnie obserwują dzieci są w stanie dostrzec zmiany zachowania na skutek modyfikacji diety, których nie wychwytują stosowane przez lekarzy metody badań. Z całą pewnością istnieje potrzeba przeprowadzenia następnych badań dotyczących potencjalnego niekorzystnego wpływu niektórych składników pożywienia na zachowanie dzieci.
Piśmiennictwo
- American Psychiatric Association (2000) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders DSM-IV-TR. Text Revision, Fourth Edition, Washington, DC.
- Simon H and Stern TA (2002) What causes attention-deficit hyperactivity disorder? Review available online on http://Hyperactivity and artificial food colours
- Feingold BF (1977) Behavioral disturbances linked to the ingestion of food additives. Delaware Medical Journal Feb;49(2):89-94,1977.
- National Institutes of Health (1982) Defined Diets and Childhood Hyperactivity. Consensus Development Conference Summary, Volume 4, Number 3 Available online on http://Hyperactivity and artificial food colours
- Schab DW and Trinh NH (2004) Do artificial food colors promote hyperactivity in children with hyperactive syndromes? A meta-analysis of double-blind placebo-controlled trials. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics 25(6): 423-434
6. Bateman B, Warner JO, Hutchinson E, Dean T, Rowlandson P, Gant C, Grundy J, Fitzgerald C and Stevenson J (2004) The effects of a double blind, placebo controlled, artificial food colourings and benzoate preservative challenge on hyperactivity in a general population sample of preschool children Archives of Disease in Childhood 89: 506-511
FOOD TODAY (Żywność Dzisiaj) 03/2007
.jpg)