„Żywność funkcjonalna”  - to określenie stało się modne w świecie żywności a udział produktów oferowanych na rynku pod tym hasłem będzie zapewne znacznie wzrastał w nadchodzących latach. Wiele osób uważa, że żywność funkcjonalna oznacza takie produkty spożywcze, które są opatrywane oświadczeniami zdrowotnymi. Aczkolwiek nie zawsze jest to prawda, to jednak takie założenie może pobudzić żywą dyskusję na temat dowodów naukowych niezbędnych dla potwierdzenia oświadczeń zdrowotnych.

Istnieje wiele definicji żywności funkcjonalnej, ale jedna z nich niedawno została uzgodniona przez autorytety naukowe. Oto ona: „produkt spożywczy może być uznany za „funkcjonalny”, jeśli  zadowalająco wykazano, że wpływa on korzystnie na jedną lub więcej funkcji organizmu, poza działaniem odżywczym, w sposób, który może odnosić się do poprawy stanu zdrowia i dobrego samopoczucia i/lub zmniejszenia ryzyka choroby. Żywność funkcjonalna powinna mieć postać żywności i powinna wykazywać założone efekty w ilościach, których można oczekiwać przy spożyciu porównywalnym do spożycia w zwykłej diecie. To nie są tabletki ani kapsułki, ale produkty mające postać zwykłej żywności”.

W dużym projekcie naukowym Wspólnoty Europejskiej - Nauka o Żywności Funkcjonalnej w Europie (ang.   Functional Food Science in Europe – FUFOSE) – prowadzonym przez Międzynarodowy Instytut Badań nad Życiem (ang. Life Science Institute - ILSI- Europe), dokonano podziału oświadczeń dotyczących żywności funkcjonalnej na dwie duże grupy:

• „wzmocniona funkcja” – oznacza to, że wpływ tych produktów powinien być udowodniony za pomocą pomiaru markerów biologicznych lub pomiaru poprawy docelowej funkcji.
• „zmniejszenie ryzyka choroby” – te oświadczenia wymagają dowodów dotyczących oceny punktów pomiarowych odnoszących się do przebiegu choroby lub samej choroby.

Zarówno naukowcy jak i konsumenci są zainteresowani wpływem spożycia produktu spożywczego lub składnika odżywczego na stan zdrowia. W wielu przypadkach odstęp czasu pomiędzy spożyciem żywności a efektem zdrowotnym jest zbyt długi i wtedy należy posługiwać się pośrednimi pomiarami stanu zdrowia. Nazywają się one markerami lub biomarkerami.

Biomarkery można zdefiniować jako “wskaźniki aktualnych lub możliwych zmian dotyczących integralności strukturalnej lub funkcjonalnej systemów organizmu, jego narządów, tkanek, komórek lub struktur subkomórkowych. Mogą one być stosowane pojedynczo lub w zestawach a służą do monitorowania stanu zdrowia i zagrożenia zdrowia w populacji i u pojedynczych osób”. Wyróżnia się markery związane z ekspozycją, markery dotyczące funkcji docelowej/odpowiedzi biologicznej (związane z oświadczeniami dotyczącymi wzmocnienia funkcji) oraz markery pośrednich punktów kontroli (związane ze zmniejszeniem ryzyka choroby). Na przykład biorąc pod uwagę chorobę niedokrwienną serca, możemy badać wpływ składnika aktywnego żywności funkcjonalnej na markery dotyczące wzmocnienia funkcji fizjologicznej, np. obniżenie stężenia cholesterolu. Przykładem markera zmniejszonego ryzyka choroby może być wykazanie korzystnego wpływu badanego składnika na zwężenie naczyń krwionośnych.

Percepcja przez konsumentów korzyści związanych z żywnością funkcjonalną zależy od rzeczywistych korzyści oraz od komunikatów, które towarzyszą produktowi. Zadaniem prawodawców jest opracowanie zasad prawnych kontroli stosowania oświadczeń. Natomiast zadaniem naukowców jest opracowanie zasad oceny podstaw naukowych, na których opiera się zastosowane oświadczenie lub komunikat. Spełnienie tych zadań zapewni wiarygodność stosowanym oświadczeniom zdrowotnym i pozwoli konsumentom na uniknięcie pomyłek.  

Dyrektoriat Komisji Europejskiej zajmujący się zdrowiem i ochroną konsumentów (DG SANCO) opracował w czerwcu 2002 r. wstępną wersję rozporządzenia dotyczącego oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności. Przed latem 2003 r. będzie przyjęty dokument będący oficjalną propozycją rozporządzenia Komisji Europejskiej a w drugiej połowie 2003 r. rozpoczną się negocjacje z udziałem Państw Członkowskich. 

Inny projekt Unii Euriopejskiej pod nazwą PASSCLAIM (Proces Oceny Podstaw Naukowych Oświadczeń dotyczących Żywności - Process for the Assessment of Scientific Support for Claims on Foods), również koordynowany przez ILSI-Europe, ma za zadanie opracowanie narzędzi naukowych dla oceny naukowej oświadczeń zdrowotnych. Będzie to niezbędnym elementem rozporządzenia Wspólnoty Europejskiej w sprawie oświadczeń zdrowotnych. 

Piśmiennictwo

• Ashwell, M. (2001). “Functional foods: a simple scheme for establishing the scientific basis for all claims.” Public Health Nutrition 4, 859-862.
• Diplock, A., Aggett, P., Ashwell, M. et al. (1999). “Scientific Concepts of Functional Foods in Europe: Consensus Document.” British Journal of Nutrition 81(No 4): S1-S27.
• EU Commission DG SANCO (2002). “Draft proposal for regulation of the European Parliament and of the Council on nutrition, functional and health claims made on foods.” Working document 1832/2002.
• Concepts of Functional Foods, ILSI Europe Concise Monograph Series, 2002 http://europe.ilsi.org/passclaim

FOOD TODAY (Żywność Dzisiaj) 04/2003