Έχουν δοθεί πολλοί ορισμοί για τα λειτουργικά τρόφιμα, αλλά ο ένας που έτυχε πρόσφατα επιστημονικής συναίνεσης είναι ο ακόλουθος: «Τρόφιμα μπορούν να θεωρηθούν «λειτουργικά» εάν αποδειχθεί σε ικανοποιητικό βαθμό ότι έχουν ευεργετικές επιδράσεις σε μία ή περισσότερες λειτουργίες-στόχους στον οργανισμό, πέρα από τις επαρκείς θρεπτικές επιδράσεις, και με τέτοιο τρόπο που να σχετίζεται είτε με τη βελτίωση της κατάστασης της υγείας και της ευημερίας ή/και με τη μείωση του κινδύνου ασθενειών. Τα λειτουργικά τρόφιμα πρέπει να παραμένουν τρόφιμα και πρέπει να επιφέρουν τα αποτελέσματά τους σε ποσότητες αντίστοιχες με αυτές που κανονικά αναμένονται να καταναλωθούν στη διατροφή. Δεν είναι χάπια ή κάψουλες, αλλά μέρος των φυσιολογικών διαιτητικών συνηθειών».

Ένα μεγάλο πρόγραμμα της ΕΕ για την Επιστήμη των Λειτουργικών Τροφίμων στην Ευρώπη (FUFOSE), που υλοποιείται από το Διεθνές Ινστιτούτο Βιολογικών Επιστημών (ILSI - Ευρώπης), προσδιόρισε δύο τύπους ισχυρισμών που είναι ζωτικής σημασίας στα λειτουργικά τρόφιμα:

• «Ισχυρισμοί ενισχυμένης λειτουργίας», που απαιτούν τα δεδομένα για τις επιδράσεις των λειτουργικών τροφίμων να είναι βασισμένα σε έγκυρους δείκτες βελτίωσης της λειτουργίας-στόχου.
• «Ισχυρισμοί μειωμένου κινδύνου ασθενειών», οι οποίοι απαιτούν τα δεδομένα να είναι βασισμένα σε έγκυρους δείκτες των ενδιάμεσων παραμέτρων της ασθένειας, εάν όχι της ίδιας της ασθένειας.

Οι επιστήμονες και οι καταναλωτές ενδιαφέρονται για τη σχέση μεταξύ της κατανάλωσης ενός τροφίμου ή ενός συστατικού και του τελικού αποτελέσματος αυτού του τροφίμου στην υγεία. Σε περίπτωση που το χρονικό διάστημα μεταξύ της κατανάλωσης και της έκβασης είναι πάρα πολύ μεγάλο, πρέπει να χρησιμοποιηθούν οι ενδιάμεσες παράμετροι: ονομάζονται δείκτες ή «βιολογικοί δείκτες». Ως βιολογικοί δείκτες μπορεί να οριστούν «οι δείκτες των πραγματικών ή πιθανών αλλαγών της συστημικής, οργανικής, ιστικής, κυτταρικής και υποκυτταρικής δομικής και λειτουργικής ακεραιότητας, οι οποίοι μπορούν να χρησιμοποιηθούν μεμονωμένα ή σε συνδυασμό για να ελέγξουν την υγεία και την έκθεση σε διάφορα συστατικά σε πληθυσμούς και σε άτομα». Υπάρχουν βιολογικοί δείκτες για την έκθεση, βιολογικοί δείκτες για λειτουργίες-στόχους/βιολογικές αντιδράσεις-στόχους (σχετικοί με τους ισχυρισμούς ενισχυμένης δράσης) και βιολογικοί δείκτες για τις ενδιάμεσες παραμέτρους (σχετικοί με τους ισχυρισμούς μειωμένου κινδύνου ασθενειών). Παίρνοντας τις καρδιακές παθήσεις για παράδειγμα, μπορούμε να ερευνήσουμε την επίδραση των συστατικών των λειτουργικών τροφίμων στους δείκτες βελτίωσης μιας λειτουργίας-στόχου, λόγου χάριν, στα χαμηλότερα επίπεδα χοληστερόλης αίματος. Ένα παράδειγμα ενός δείκτη μειωμένου κινδύνου ασθένειας θα ήταν η ευεργετική επίδραση στη στένωση των αρτηριών.

Η αντίληψη των καταναλωτών για το όφελος των λειτουργικών τροφίμων εξαρτάται από το πραγματικό όφελος σε συνδυασμό με την επικοινωνία που το συνοδεύει. Ο ρόλος των κανονισμών είναι να προσφέρουν ένα νομικό πλαίσιο που θα ελέγχει τους ισχυρισμούς. Οι επιστήμονες πρέπει να παρέχουν την επιστημονική βάση για την αιτιολόγηση του ισχυρισμού και της επικοινωνίας του. Ένα τέτοιο υπεύθυνο πλαίσιο θα εξασφαλίσει με αυτό τον τρόπο την ακρίβεια των ισχυρισμών υγείας και θα αποτρέψει τη σύγχυση των καταναλωτών.

Η αρμόδια διεύθυνση της Επιτροπής της ΕΕ για τις υποθέσεις των καταναλωτών (Γενική Διεύθυνση SANCO) εξέδωσε τον Ιούνιο του 2002 ένα πρώτο σχέδιο πρότασης για έναν κανονισμό σχετικά με τη διατροφή, τους λειτουργικούς ισχυρισμούς και τους ισχυρισμούς υγείας που γίνονται στα τρόφιμα. Οι δύο τύποι ισχυρισμών που προαναφέρθηκαν συμπεριλαμβάνονται σε αυτό. Το τελικό σχέδιο μπορεί να υιοθετηθεί ως επίσημη πρόταση της ΕΕ πριν από το καλοκαίρι του 2003 και αναμένεται ότι, στο δεύτερο εξάμηνο του 2003, θα αρχίσουν οι επίσημες διαπραγματεύσεις που θα περιλαμβάνουν και τα κράτη μέλη.

Ένα άλλο πρόγραμμα της ΕΕ, το PASSCLAIM (Διαδικασία για την Αξιολόγηση της Επιστημονικής Στήριξης για τους Ισχυρισμούς στα Τρόφιμα, που επίσης συντονίζεται από το ILSI - Ευρώπης), θα αναπτύξει τα απαραίτητα εργαλεία για την επιστημονική τεκμηρίωση των ισχυρισμών υγείας στα τρόφιμα. Αυτό θα αποτελεί ένα απαραίτητο στοιχείο για τη μελλοντική ευρωπαϊκή νομοθεσία σχετικά με τους ισχυρισμούς υγείας.

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Ashwell, M. (2001). “Functional foods: a simple scheme for establishing the scientific basis for all claims.” Public Health Nutrition 4, 859-862.
• Diplock, A., Aggett, P., Ashwell, M. et al. (1999). “Scientific Concepts of Functional Foods in Europe: Consensus Document.” British Journal of Nutrition 81(No 4): S1-S27.
• EU Commission DG SANCO (2002). “Draft proposal for regulation of the European Parliament and of the Council on nutrition, functional and health claims made on foods.” Working document 1832/2002.
• Concepts of Functional Foods, ILSI Europe Concise Monograph Series, 2002 http://europe.ilsi.org/passclaim