Παιδική παχυσαρκία - Ερωτήσεις και Απαντήσεις

10 May 2017

1.Τι είναι η παιδική παχυσαρκία;

Η παιδική παχυσαρκία είναι μία πάθηση εξαιρετικά υπερβολικού βάρους σε παιδιά και εφήβους. Το υπερβολικό βάρος, αποτελούμενο κυρίως από σωματικό λίπος, μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα υγείας, όπως καρδιαγγειακή πάθηση και διαβήτη τύπου Β, μερικές φορές ακόμα και σε μικρή ηλικία. Τα παιδιά μπορούν ακόμη να αναπτύξουν ψυχολογικά προβλήματα, όπως κατάθλιψη και άγχος, τα οποία μειώνουν περαιτέρω την ποιότητα ζωής τους. Η παχυσαρκία έχει σημαντικέ οικονομικές συνέπειες, όπως το υψηλό κόστος υγειονομικής περίθαλψης τόσο για μεμονωμένα άτομα όσο και για την κοινωνία. Είναι σημαντικό να καταλάβουμε τις αιτίες της αύξησης βάρους και να μάθουμε τους καλύτερους τρόπους πρόληψης και καταπολέμησής της.

2.Πόσα παιδιά είναι υπέρβαρα ή παχύσαρκα;

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι ο αριθμός των παχύσαρκων Ευρωπαίων έχει υπερτριπλασιαστεί από τη δεκαετία του 80’ και ότι 1 στα 3 παιδιά ηλικίας από 6 έως 9 ετών είναι υπέρβαρο ή παχύσαρκο.1

Υπάρχουν μεγάλες διαφορές από χώρα σε χώρα, με τη νότια Ευρώπη να έχει τον υψηλότερο αριθμό υπέρβαρων παιδιών. Οι στατιστικές δείχνουν επίσης ότι η αύξηση των ποσοστών παιδικής παχυσαρκίας έχει επιβραδυνθεί στις αναπτυγμένες χώρες, αλλά όχι στις χώρες χαμηλών και μεσαίων εισοδημάτων, όπου τα παιδιά φτάνουν να είναι «εξαιρετικά παχύσαρκα» (βλ. τις κατηγορίες βάρους στην ερώτηση 5).1 Η παρακολούθηση της συχνότητας και των τάσεων της παιδικής παχυσαρκίας είναι σημαντική για τον έλεγχο της αποτελεσματικότητας των προγραμμάτων πρόληψης και παρέμβασης

3. Πώς γίνονται τα παιδιά παχύσαρκα;

Η παχυσαρκία είναι αποτέλεσμα ενός συνδυασμού διαφόρων παραγόντων που συμβάλλουν σε ανισορροπία ενέργειας κατά τη διάρκεια μεγάλης χρονικής περιόδου. Η παρακάτω (μη εξαντλητική) λίστα περιλαμβάνει παράγοντες που μπορεί να αυξάνουν ή να μειώνουν τον κίνδυνο.

  Αυξημένος κίνδυνος Μειωμένος κίνδυνος
Διαιτητικοί παράγοντες:
  • Πρόσληψη μεγάλων γευμάτων.
  • Πρόσληψη ζαχαρούχων ποτών.
  • Πρόσληψη μεγάλων ποσοτήτων φρούτων και λαχανικών.
Συμπεριφορικοί παράγοντες:
  • Συχνή κατανάλωση σνακ (ιδιαίτερα τροφών υψηλών σε λιπαρά, ζάχαρη και αλάτι).
  • Έλλειψη ύπνου
  • Χρόνος μπροστά από οθόνη (τηλεόραση, υπολογιστής, ταμπλέτα, κλπ.)
  • Παράλειψη πρωινού.
  • Σωματική άσκηση.
  • Περιορισμένος καθιστικός χρόνος.
Φυσικό περιβάλλον:
  • Περιβάλλον ‘γενεσιουργό παχυσαρκίας’ το οποίο ωθεί σε συμπεριφορές μη υγιεινής διατροφής.
  • Περιορισμένη σωματική άσκηση
  • Επιλογές υγιεινών γευμάτων στην καντίνα του σχολείου.
  • Πρόσβαση σε δωρεάν πόσιμο νερό.
  • Υποστηρικτικές υποδομές (ποδηλατόδρομοι, ασφαλείς περιοχές για περπάτημα, σκάλες, κλπ.).
  • Υποστηρικτικές εγκαταστάσεις (αθλητικά κέντρα, εγκαταστάσεις αναψυχής, υπηρεσίες μαζικής συγκοινωνίας, κλπ.).
Κοινωνικό περιβάλλον:
  • Ανθυγιεινές διατροφικές συνήθειες και συνήθειες δραστηριοτήτων γονιών ή φίλων.
  • Οικογενειακό άγχος.
  • Έλλειψη αποδοχής από συνομήλικους, και χαμηλή κοινωνικοοικονομική κατάσταση.
  • Προγράμματα εκπαίδευσης υγείας και σωματικής άσκησης στο σχολείο.
Ψυχολογικοί παράγοντες:
  • Παρορμητισμός, κατάθλιψη, αυτοεκτίμηση και άγχος.
Αντιστρόφως επίσης, το υπερβολικό βάρος ή η παχυσαρκία μπορούν να οδηγήσουν σε ψυχολογικά και κοινωνικά προβλήματα.
 
Εγκυμοσύνη και διατροφή στα αρχικά στάδια της ζωής:
  • Ελλιποβαρής ή υπέρβαρη μητέρα κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.
  • Θηλασμός
Για την υγεία τόσο της μητέρας όσο και του παιδιού, ο ΠΟΥ συστήνει τον αποκλειστικό θηλασμό κατά τους πρώτους έξι μήνες και στη συνέχεια σταδιακή προσθήκη συμπληρωματικών τροφών.
Γενετική:
  • Διάφορα γονίδια
Η παρουσία ενός ή περισσοτέρων από αυτά τα γονίδια δεν σημαίνει οπωσδήποτε ότι αυτό θα συμβεί, όπως άλλωστε ισχύει και για τους παραπάνω παράγοντες. Πρόκειται για συνδυασμό διαφόρων παραγόντων που θα καθορίσουν εάν ένα παιδί θα γίνει παχύσαρκο.
 

4. Ποιες είναι οι επιπτώσεις της παιδικής παχυσαρκίας στην υγεία;

Η παχυσαρκία στα παιδιά συνδέεται στενά με προβλήματα υγείας, τόσο στην παρούσα όσο και στη μετέπειτα ζωή. Το υπερβολικό βάρος συνήθως μεταφέρεται και στην ενήλικη ζωή, και αυξάνει τον κίνδυνο σειράς προβλημάτων υγείας, όπως: διαβήτης τύπου β, καρδιαγγειακή νόσος, μυοσκελετικά προβλήματα όπως πόνο στις αρθρώσεις και στου μύες, μειωμένη κινητικότητα και ισορροπία, αποφρακτική άπνοια ύπνου, άσθμα και πρόωρη εφηβεία.

Ο στιγματισμός, η διάκριση και ο εκφοβισμός αποτελούν ψυχολογικές συνέπειες της παιδικής παχυσαρκίας. Αυτά μπορούν να οδηγήσουν σε χαμηλή αυτοεκτίμηση, κοινωνική απομόνωση, χαμηλή απόδοση στο σχολείο και γενικά κακή διάθεση, όπως κατάθλιψη, αυτοκατηγορία, ντροπή και αίσθηση απελπισίας.

Οι οικονομικές επιπτώσεις της παιδικής παχυσαρκίας και των σχετικών παθήσεων είναι σημαντικές. Εκτιμάται ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, κάθε χρόνο περίπου 7% του εθνικού προϋπολογισμού υγείας δαπανάται σε παθήσεις που σχετίζονται με την παχυσαρκία.2 Καθώς ο αριθμός παχύσαρκων ατόμων είναι πιθανό να αυξηθεί, θα αυξηθεί επίσης και το κόστος πρόληψης και θεραπείας.

5. Πώς μετράται η παχυσαρκία στα παιδιά;

Η αξιολόγηση της παχυσαρκίας στα παιδιά είναι διαφορετική και πιο πολύπλοκη απ΄ ότι στους ενήλικες, διότι τα παιδιά μεγαλώνουν και αναπτύσσονται με διαφορετικούς ρυθμούς σε σε διαφορετικές ηλικίες. Για την αξιολόγηση της κατηγορίας βάρους ενός παιδιού, γίνεται σύγκριση του δείκτη μάζας σώματος (ΔΜΣ) με τον πίνακα ‘ΔΜΣ για κάθε ηλικία’ (Εικόνα 1). Οι πίνακες αντιπροσωπεύουν τη φυσική ανάπτυξη των παιδιών και ενδέχεται να υπάρχουν μικρές διαφορές ανά χώρα.

Εικόνα 1: Ο πίνακας ΔΜΣ του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για αγόρια και κορίτσια ηλικίας από 5 έως 19 ετών. Οι αριθμοί των χρωματιστών γραμμών υποδεικνύουν τις παρακάτω κατηγορίες σωματικού βάρους: κάτω από -3 είναι ‘υπερβολικά αδύνατος/η’, ανάμεσα σε -3 και -2 είναι ‘αδύνατος/η’, ανάμεσα σε -1 και 1 είναι ‘φυσιολογικό βάρος’, ανάμεσα σε 1 και 2 είναι ‘υπέρβαρος/η’, και πάνω από 2 είναι ‘παχυσαρκία’3

6. Πώς μπορεί να προληφθεί η παχυσαρκία στα παιδιά;

Οι γονείς, οι φροντιστές, οι δάσκαλοι, οι δημόσιες αρχές, οι επιχειρήσεις και η ευρύτερη κοινωνία, όλοι παίζουν καθοριστικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να αναπτύξουν υγιεινές συνήθειες. Κάποιοι λειτουργώντας ως πρότυπα και άλλοι παρέχοντας ένα υποστηρικτικό περιβάλλον. Μικροί, επιτεύξιμες και ρεαλιστικές αλλαγές συστήνονται για την επίτευξη μακροπρόθεσμης επιτυχίας.

Συστάσεις και προτάσεις (μη εξαντλητική λίστα)

γονείς / φροντιστές σχολεία
  • Να δίνετε προσοχή στο μέγεθος των μερίδων - να χρησιμοποιείτε μικρότερα πιάτα.
  • Να αποφεύγετε τη χρήση του φαγητού για την παρότρυνση ή την επιβράβευση καλής συμπεριφοράς ή για την ικανοποίηση των συναισθηματικών αναγκών των παιδιών - να χρησιμοποιείτε αυτοκόλλητα, παιχνίδι ή άσκηση ως επιβράβευση (γίνετε δημιουργικοί!).
  • Να ενθαρρύνετε τα παιδιά να δοκιμάζουν νέες τροφές, έτσι ώστε να μαθαίνουν να δέχονται και να εκτιμούν μεγάλο εύρος γεύσεων. Η απόρριψη καινούριων ή πικρών τροφών είναι φυσιολογική, ιδιαίτερα σε μικρότερα παιδιά, αλλά η ποικιλία επιλογών μπορεί να αυξήσει την αποδοχή.
  • Να φροντίζετε το παιδί να κοιμάται αρκετά, ανάμεσα σε 9 και 14 ώρες, ανάλογα με την ηλικία.4
  • Να ενθαρρύνετε τη σωματική άσκηση. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, ένα παιδί θα πρέπει να αφιερώνει τουλάχιστον 60 λεπτά την ημέρα σε σωματική άσκηση!5
  • Αναπτύξτε ένα υποστηρικτικό κοινωνικό περιβάλλον για το παιδί, όπως οικογενειακά γεύματα, να μην τρώει μπροστά από την τηλεόραση, και τακτική σωματική άσκηση.
  • Να προωθείτε την υγιεινή διατροφή: να παρέχετε ισορροπημένα γεύματα και θρεπτικά σνακ.
  • Να συμπεριλαμβάνετε υγιεινές επιλογές στα αυτόματα μηχανήματα πώλησης (π.χ. Ξηροί καρποί, αποξηραμένα φρούτα και κράκερ ρυζιού).
  • Να παρέχετε πρόσβαση σε δωρεάν πόσιμο νερό.
  • Να παρέχετε καθημερινή και υποχρεωτική φυσική αγωγή.
  • Φροντίστε να υπάρχουν διαθέσιμες και προσβάσιμες παιδικές χαρές, να ενθαρρύνετε τη σωματική άσκηση κατά τη διάρκεια διαλειμμάτων.
  • Δώστε έμφαση στη φυσική αγωγή μέσα στην τάξη. Συμπεριλάβετε διαδραστικές δραστηριότητες, όπως μαθήματα μαγειρικής, μαθήματα σχετικά με τη διατροφή και τις υγιεινές επιλογές τροφών.

Συστάσεις και προτάσεις για:

Για πιο λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με την παιδική παχυσαρκία, διαβάστε την Επισκόπηση του EUFIC για την παιδική παχυσαρκία.

References

  1. Wijnhoven TM, et al. (2014). WHO European Childhood Obesity Surveillance Initiative: body mass index and level of overweight among 6-9-year-old children from school year 2007/2008 to school year 2009/2010. BMC Public Health 14(1):806.
  2. European Union (2014). EU Action Plan on Childhood Obesity 2014-2020.
  3. World Health Organization (2007). WHO BMI for age growth reference.
  4. Sleep Foundation press release ‘’National Sleep Foundation Recommends New sleep times’’. Published 2 February 2015.
  5. World Health Organisation website. Physical activity and young people.